सकाळचे जवळपास साडेनऊ वाजले होते. मृणाल अजूनही गाढ झोपेत होती. डोळे उघडताच तिला जाणवलं की डोकं प्रचंड जड झालं आहे. काही क्षण ती तशीच पडून राहिली आणि मग तिचं लक्ष शेजारी ठेवलेल्या पाळण्याकडे गेलं.
पाळणा मात्र रिकामा होता.
तिला क्षणभर वाटलं, कदाचित बाळाला तपासणीसाठी घेऊन गेले असतील. पण काही वेळाने तिच्या मनात शंकेची पाल चुकचुकली. तिने पूर्ण खोली शोधायला सुरुवात केली. बाळाचे कपडे, औषधं, डायपर, बाटल्या—बाळाशी संबंधित एकही वस्तू खोलीत उरलेली नव्हती.
फक्त बाजूच्या पलंगावर तीन मोठ्या बॅगा ठेवलेल्या होत्या.
तेवढ्यात दरवाजा उघडला आणि एक नर्स आत आली.
नर्सने शांतपणे म्हटलं,
"मृणाल, तुझं सगळं सामान या बॅगमध्ये आहे. आणि शेवटच्या बॅगमध्ये काही पैसेही आहेत. साहेबांनी सांगितलंय, तुला घरी सोडायचं आहे. खाली गाडी आणि ड्रायव्हर दोघंही तुझी वाट पाहत आहेत. तयार हो."
हे ऐकताच मृणालच्या पायाखालची जमीनच सरकली. ती मटकन खाली बसली.
"पण... माझं बाळ कुठं आहे?"
तिच्या आवाजातली घालमेल पाहून नर्सच्या काळजातही कालवाकालव झाली.
वयाने ती मृणालच्या आईएवढी होती. तिला समजत होतं की तीन दिवसांपूर्वी आई झालेल्या मुलीला आपल्या बाळापासून असं अचानक वेगळं करणं किती कठीण असेल.
नर्स तिच्याजवळ बसली.
"बघ मुली, आता रडून काही बदलणार नाही. ज्यांच्याशी व्यवहार झाला होता, त्यांनी बाळ घेऊन गेलं. आणि तुला माहीत आहे ना, हे सगळं आधीच ठरलेलं होतं?"
मृणाल काहीच बोलली नाही.
"आणि तुझं आयुष्य अजून पुढे आहे. तुझं लग्न झालंय. भविष्यात तुला पुन्हा आई होता येईल. पण आत्ता स्वतःची काळजी घे. बाळंतपणाला फक्त तीन दिवस झालेत. शरीराला आणि मनाला दोघांनाही विश्रांतीची गरज आहे."
नर्सने तिच्या डोक्यावरून हात फिरवला.
मृणालने डोळे पुसले आणि कसाबसा स्वतःला सावरत ती नर्ससोबत खाली आली.
त्याच हॉस्पिटलच्या सर्वात वरच्या मजल्यावर असलेल्या आलिशान खोलीत मात्र वातावरण अगदी उलट होतं.
तिथे देशमुख कुटुंबातील सर्व सदस्य जमले होते.
कुटुंबातील ज्येष्ठ वामनराव देशमुख, त्यांची पत्नी सरस्वतीबाई, मुलगा मकरंद देशमुख, त्यांची पत्नी अनुराधा, आणि त्यांचा मुलगा अभिजीत.
खोलीच्या मध्यभागी सरस्वतीबाई नवजात बाळाला कुशीत घेऊन बसल्या होत्या. बाळाकडे पाहताना त्यांच्या चेहऱ्यावरचा आनंद लपता लपत नव्हता.
पलंगावर विश्रांती घेत असलेली नंदिनी हे सगळं पाहून हसत होती.
वामनराव बाळाच्या चेहऱ्याकडे बारकाईने पाहत म्हणाले,
"अगदी अभिजीत लहानपणी जसा दिसायचा ना, तसंच नाक आहे याचं!"
सरस्वतीबाई लगेच म्हणाल्या,
"नाक त्याचं असेल, पण डोळे मात्र नंदिनीसारखे आहेत."
मकरंद हसत म्हणाला,
"अहो, तुम्ही दोघं कुठे कुठे साम्य शोधत बसलात? बाळ दोघांचं आहे, त्यामुळे दोघांसारखं दिसणारच ना!"
त्यावर खोलीत एकच हशा पिकला.
अनेक वर्षांपासून ज्या क्षणाची देशमुख कुटुंब वाट पाहत होतं, तो क्षण आज आला होता. त्यांच्या घराण्याला वारस मिळाला होता.
अभिजीत आणि नंदिनी एकमेकांकडे पाहत होते. त्यांच्या चेहऱ्यावर समाधान होतं.
आज नंदिनीच्या आयुष्यातील सर्वात मोठा दिवस होता.
ती खऱ्या अर्थाने आई झाली होती.
दुसरीकडे मृणाल खाली गाडीमध्ये बसायला आली.
गाडीमध्ये शांता मावशी आणि कमला आधीच बसल्या होत्या.
कमलाला पाहताच मृणालच्या डोळ्यांत पुन्हा पाणी आलं.
तिने काहीही न बोलता गाडीत जागा घेतली.
तिच्या तीनही बॅगा गाडीत ठेवल्या गेल्या आणि गाडी शहराच्या एका टोकाला असलेल्या शांताच्या घराकडे निघाली.
संपूर्ण प्रवासात मृणाल खिडकीबाहेर पाहत बसली होती.
तिच्या डोळ्यांसमोर वारंवार तिच्या बाळाचा चेहरा येत होता.
बराच वेळ गेल्यानंतर त्या तिघी शांताच्या घरी पोहोचल्या.
मृणाल गाडीतून उतरली, पण तिच्या चेहऱ्यावर अजूनही प्रचंड शांतता होती.
शांता मावशीने विचारलं,
"काय झालं मृणाल? सकाळपासून एवढी गप्प का आहेस?"
कमला लगेच म्हणाली,
"अगं, गाडीत बसल्यापासून नुसती रडतीय. काय झालं ते सांग ना!"
मृणालचा बांध फुटला.
"माझं बाळ... मला न सांगताच घेऊन गेले."
ती हमसून रडू लागली.
शांता मावशीने तिला समजावत म्हटलं,
"आपण आधीच ठरवलं होतं ना? बाळ जन्माला आलं की आपलं काम संपणार. मग आता एवढा विचार कशाला?"
कमला मात्र तिच्याकडे पाहत म्हणाली,
"पण तुला विचारून घेऊन गेले असते, तर तू स्वतःच्या हाताने बाळ त्यांना दिलं असतंस का?"
मृणालने तिच्याकडे पाहिलं.
त्या प्रश्नाने तिच्या मनात काहीतरी हललं.
शांता मावशीही म्हणाली,
"कमला बरोबर बोलतेय. तुला ते बाळ काही दिवस जवळ ठेवलं असतंस, तर तुझं मन त्याच्यात अडकलं असतं. मग आजचा दिवस अजून कठीण झाला असता. जे झालं ते विसरायचं."
मृणालने काहीही उत्तर दिलं नाही.
दरम्यान शांता आणि कमलाने बॅगा उघडल्या.
पहिल्या बॅगेत सुंदर कपडे होते.
दुसऱ्या बॅगेत महागडी साडी, मॅचिंग दागिने, चपला आणि इतर वस्तू होत्या.
पण तिसरी बॅग उघडताच दोघींचे डोळे विस्फारले.
आत नोटांचे गठ्ठे होते.
कमलाने अविश्वासाने एका गठ्ठ्यावर हात ठेवला.
"अगं मृणाल... एवढे पैसे!"
शांता मावशीनेही समाधानाने तिच्याकडे पाहिलं.
"माझी पोरगी नशिबवान आहे. आयुष्यात कधी एवढा पैसा डोळ्यांनी पाहिला नसता."
मृणालने हळूच एक नोटांचा गठ्ठा हातात घेतला.
गेल्या काही महिन्यांत तिने आयुष्यात पहिल्यांदाच भरपूर सुख अनुभवलं होतं. हव्या त्या वस्तू मिळाल्या होत्या. चांगलं खायला मिळालं होतं. महागडे कपडे घातले होते.
पण एवढा पैसा तिच्या हातात पहिल्यांदाच होता.
तरीही त्या पैशांकडे पाहून तिच्या मनात आनंद निर्माण होत नव्हता.
तिच्या मनात फक्त एकच प्रश्न होता—
"माझं बाळ आत्ता कुठे असेल?"
शांता मावशीने तिच्याकडे पाहत सांगितलं,
"हे पैसे आता तुमचे आहेत. नीट वापरा. आणि एक गोष्ट लक्षात ठेवा—आज जे झालं त्याची कुठेही चर्चा करायची नाही."
ती थोडी थांबली आणि म्हणाली,
"आणि भविष्यात पुन्हा अशा प्रकारे पैसा कमवायचा असेल, तर माझ्याकडे ये."
कमलाच्या मनात हे वाक्य खोलवर रुजलं.
शांताने कमलेकडे पाहिलं.
"कमला, मृणालला चार-पाच दिवस तुझ्याकडे ठेव. तिला नीट खायला दे, तेलाने मालिश कर. शरीर अजून कमजोर आहे. नंतर सासरी पाठव."
"हो, काळजी करू नकोस. माझ्या लेकरासारखी ठेवीन."
रात्र झाली होती.
मृणाल आणि कमला तिच्या घराकडे चालत होत्या.
जसजशा त्या वस्तीत शिरल्या, तसतसा मृणालच्या चेहऱ्यावर तिटकारा दिसू लागला.
आजूबाजूला साचलेलं घाण पाणी, हवेत पसरलेला दुर्गंध, रस्त्यावर भटकणारी कुत्री...
एका घरातून मोठमोठ्याने भांडण्याचा आवाज येत होता, तर दुसऱ्या घरातून दारूच्या नशेत शिवीगाळ सुरू होती.
मृणाल काही क्षण तिथेच थांबली.
काही महिन्यांपूर्वी ती ज्या जगात राहत होती आणि आता ज्या जगात परतली होती, त्यांच्यात जमीन-अस्मानाचा फरक होता.
तिला अचानक जाणवलं—
ती ज्या आयुष्यातून आली होती, त्यापेक्षा ती मागे सोडून आलेलं आयुष्य किती वेगळं होतं.
घरात तिचे वडील आणि भाऊ बसले होते.
वडिलांनी तिला पाहताच विचारलं,
"अगं मृणाल, कधी आलीस? कशी आहेस?"
"आत्ताच आले. मी ठीक आहे. तुम्ही कसे आहात?"
"मी पण ठीक आहे."
तेवढ्यात तिचा भाऊ सागर तिच्याकडे निरखून पाहू लागला.
तो हसत म्हणाला,
"ताई, तू तर एकदम बदललीस! आधीपेक्षा किती जाड झाली आहेस बघ. आणि तुझा नवरा तर अजूनही काडीपैलवानासारखा दिसतो."
कमला काही क्षण स्तब्ध झाली.
पैशामुळे तिच्या डोळ्यांवर आलेली चमक जणू एका क्षणात नाहीशी झाली.
तिला पहिल्यांदाच जाणवलं—
मृणालने गेल्या काही महिन्यांत नेमकं काय सहन केलं असेल, याचा विचार आपण कुणीच केला नव्हता.
आणि मृणाल मात्र शांतपणे उभी होती.
तिच्या चेहऱ्यावर एकच प्रश्न होता—
"मी आई झाले... पण माझं बाळ माझं राहिलंच नाही."