शिवा काशीदने आपला जीव दिला होता...
आणि त्या बलिदानामुळे...
छत्रपती शिवाजी महाराजांना पन्हाळगडाच्या वेढ्यातून बाहेर पडण्यासाठी काही अमूल्य तास मिळाले होते.
पण संकट अजून संपलेलं नव्हतं.
खऱ्या शिवाजी महाराजांच्या सुटकेची बातमी सिद्दी जोहरच्या छावणीत पोहोचली...
आणि शत्रूच्या छावणीत एकच खळबळ उडाली.
“शिवाजी हातातून निसटला!”
सिद्दी जोहरचा जावई...
सिद्दी मसूद...
महाराजांच्या मागावर निघाला.
त्याचं सैन्य वेगाने पुढे सरकत होतं.
आणि तिकडे...
शिवाजी महाराज विशाळगडाच्या दिशेने धावत होते.
महाराजांसोबत होते...
बाजीप्रभू देशपांडे...
आणि निवडक मावळे.
आषाढाची ती काळोखी रात्र...
आकाश काळ्या ढगांनी भरून गेलं होतं.
मुसळधार पाऊस कोसळत होता.
थंड वारा अंगाला झोंबत होता.
पायाखाली चिखल...
समोर अंधार...
आणि मागे...
शत्रूच्या मशाली!
कधी घोड्यांच्या टापांचा आवाज ऐकू येई...
तर कधी दूरवरून सैनिकांच्या आरोळ्या.
प्रत्येक क्षण...
मृत्यू जवळ येत असल्याची जाणीव करून देत होता.
पण महाराजांचा ताफा थांबत नव्हता.
विशाळगड गाठायचा होता.
काहीही झालं...
तरी गड गाठायचा होता.
कारण...
महाराज सुरक्षित राहणं म्हणजे...
स्वराज्य सुरक्षित राहणं!
मजल दरमजल करत महाराजांचा ताफा पुढे जात राहिला.
आणि काही वेळाने...
समोर एक अरुंद खिंड दिसली.
दोन्ही बाजूंना उंच डोंगरकडे...
मध्ये अतिशय निमुळती वाट...
एकावेळी मोजकेच सैनिक जाऊ शकतील...
अशी ती जागा.
ही होती...
घोडखिंड!
महाराजांनी मागे वळून पाहिलं.
शत्रूच्या मशाली आता अधिक जवळ आल्या होत्या.
घोड्यांच्या टापांचा आवाज स्पष्ट ऐकू येत होता.
सिद्दी मसूदचं सैन्य जवळ येत होतं.
महाराजांच्या लक्षात आलं...
जर शत्रूने या खिंडीत आपल्याला गाठलं...
तर विशाळगडापर्यंत पोहोचणं कठीण होईल.
क्षणभर सगळीकडे शांतता पसरली.
आणि त्याच वेळी...
बाजीप्रभू देशपांडे पुढे आले.
त्यांच्या डोळ्यांत एक वेगळाच निर्धार होता.
ते महाराजांकडे पाहत म्हणाले...
“राजे...
आपण पुढे चला.”
महाराजांनी बाजींकडे पाहिलं.
बाजी पुन्हा म्हणाले...
“आपण विशाळगड गाठला पाहिजे.
आपण पुढे जा.
शत्रूला आम्ही इथे अडवतो.”
महाराज शांत राहिले.
त्यांना सगळं समजत होतं.
याचा अर्थ...
बाजीप्रभू मृत्यूशी लढणार होते.
महाराजांना आपल्या या जिवाभावाच्या मावळ्याला मागे सोडून जाणं कठीण होतं.
पण बाजींचा निर्धार अढळ होता.
लोकप्रिय कथनात बाजींच्या तोंडून एक वाक्य सांगितलं जातं...
**“लाख मेले तरी चालतील...
पण लाखांचा पोशिंदा जगला पाहिजे!”**
महाराजांनी बाजींकडे पाहिलं.
काही क्षण दोघांच्या नजरा एकमेकांना भिडल्या.
महाराजांना माहीत होतं...
हा निरोप कदाचित शेवटचा असेल.
पण स्वराज्यासाठी...
राजाला पुढे जाणं भाग होतं.
महाराजांनी जड अंतःकरणाने पुढे कूच केलं.
महाराजांची पालखी खिंड ओलांडून पुढे गेली.
आणि...
बाजीप्रभूंनी आपल्या मावळ्यांकडे पाहिलं.
आता त्यांच्या समोर एकच काम होतं.
शत्रूला थांबवायचं!
जोपर्यंत महाराज विशाळगडावर सुरक्षित पोहोचत नाहीत...
तोपर्यंत!
बाजीप्रभूंनी खिंडीचा ताबा घेतला.
हातात तलवारी घट्ट पकडल्या.
मावळ्यांनी शस्त्रं सज्ज केली.
सगळे तयार झाले.
आणि काही क्षणांतच...
दूरवरून शत्रूच्या सैन्याचा आवाज ऐकू आला.
हजारो सैनिक...
घोडे...
मशाली...
आणि शस्त्रांचा खणखणाट!
शत्रू खिंडीच्या दिशेने येत होता.
बाजीप्रभूंनी तलवार उंचावली.
आणि त्यांच्या तोंडून एकच गर्जना बाहेर पडली...
“हर हर महादेव!”
क्षणात...
संपूर्ण खिंड दुमदुमून गेली.
मावळ्यांनीही गर्जना केली...
“हर हर महादेव!”
आणि मग...
रणसंग्राम सुरू झाला!
शत्रूचे सैनिक खिंडीत घुसण्याचा प्रयत्न करत होते.
पण समोर...
बाजीप्रभू आणि त्यांचे मावळे भिंतीसारखे उभे होते.
खिंड अरुंद होती.
त्याचा फायदा मराठ्यांना होत होता.
शत्रू कितीही मोठा असला...
तरी एकावेळी मोजकेच सैनिक पुढे येऊ शकत होते.
आणि बाजीप्रभू...
त्या प्रत्येक सैनिकाला रोखत होते.
तलवारींचे आवाज घुमत होते.
ढालींवर वार होत होते.
मावळे एकमेकांना साथ देत होते.
आणि खिंडीत...
रणाचा भयंकर आवाज घुमत होता.
शत्रू पुन्हा आला.
मावळ्यांनी त्याला रोखलं.
शत्रू पुन्हा आला.
पुन्हा हल्ला झाला.
पुन्हा मराठ्यांनी त्यांना मागे ढकललं.
एक लाट येत होती...
आणि बाजीप्रभू ती लाट खडकासारखे रोखत होते.
तास उलटत गेले.
पाऊस सुरूच होता.
रक्ताने माखलेली माती...
ओल्या दगडांवर घसरत होते सैनिक...
पण बाजीप्रभूंची तलवार थांबत नव्हती.
त्यांच्या अंगावर अनेक जखमा झाल्या होत्या.
शरीरातून रक्त वाहत होतं.
शक्ती कमी होत होती.
पण त्यांच्या मनात एकच प्रश्न होता...
“महाराज विशाळगडावर पोहोचले का?”
ते वारंवार आकाशाकडे पाहत.
मग दूरवरच्या विशाळगडाकडे पाहत.
आणि पुन्हा तलवार उगारत.
कारण...
त्यांना अजून एक आवाज ऐकायचा होता.
तोफेचा आवाज!
महाराज विशाळगडावर पोहोचल्याचा संकेत!
तोपर्यंत...
बाजींना थांबायचं नव्हतं.
मृत्यू समोर उभा होता.
पण बाजीप्रभू त्याच्याकडे पाहून जणू म्हणत होते...
“आधी माझ्या राजाला वाचू दे!”
शत्रूचा हल्ला अधिक तीव्र झाला.
बाजीप्रभूंच्या अंगावर आणखी वार झाले.
त्यांच्या शरीरातून रक्त वाहत होतं.
पण हातातील तलवार अजूनही चालत होती.
मावळेही शेवटच्या ताकदीने लढत होते.
एकेक वीर पडत होता.
पण खिंड सोडत नव्हता.
कारण...
ही केवळ खिंड नव्हती.
ही होती...
महाराजांच्या सुरक्षिततेची शेवटची भिंत!
आता बाजीप्रभूंच्या अंगातली शक्ती संपत चालली होती.
त्यांनी पुन्हा एकदा दूरवर पाहिलं.
विशाळगड...
अजूनही दिसत होता.
पण तोफेचा आवाज...
अजून आलेला नव्हता.
बाजींच्या मनात एकच विचार.
“राजे पोहोचले असतील का?”
आणखी एक हल्ला झाला.
बाजीप्रभू जखमी झाले.
ते क्षणभर डगमगले.
पण पुन्हा उभे राहिले.
तलवार उचलली.
आणि पुन्हा गर्जले...
“हर हर महादेव!”
त्यांच्या आवाजात अजूनही तोच जोश होता.
आणि मग...
अचानक...
दूरवरून एक आवाज आला.
धडाम्!
सगळ्यांनी क्षणभर थांबून ऐकलं.
बाजीप्रभूंनीही कान टवकारले.
पुन्हा...
धडाम्!
विशाळगडावरून तोफांचा आवाज घुमत होता.
महाराज गडावर पोहोचले होते!
बाजीप्रभूंच्या रक्ताळलेल्या चेहऱ्यावर...
एक विलक्षण समाधान उमटलं.
त्यांच्या डोळ्यांत आनंद चमकला.
त्यांनी जणू स्वतःशीच म्हटलं...
“माझे राजे पोहोचले...”
आता त्यांना कशाचीही चिंता नव्हती.
कर्तव्य पूर्ण झालं होतं.
राजा सुरक्षित होता.
स्वराज्याचा ध्वज सुरक्षित होता.
आणि आता...
बाजीप्रभूंच्या शरीराला विश्रांती घेण्याची वेळ आली होती.
रणांगणात...
शत्रूशी लढता लढता...
या महावीराने आपला देह स्वराज्याच्या चरणी अर्पण केला.
बाजीप्रभू पडले...
पण त्यांचं नाव इतिहासात उभं राहिलं.
त्यांच्या रक्ताने...
आणि त्यांच्या सोबत लढलेल्या मावळ्यांच्या बलिदानाने...
घोडखिंड पवित्र झाली.
आणि म्हणूनच...
पुढे या खिंडीचं नाव पडलं...
पावनखिंड!
एक अशी खिंड...
जिथे मोजक्या मावळ्यांनी प्रचंड सैन्याला रोखून धरलं.
एक अशी खिंड...
जिथे प्रत्येक थेंब रक्ताचा स्वराज्यासाठी सांडला गेला.
आणि एक असा वीर...
ज्याने स्वतःच्या प्राणांपेक्षा आपल्या राजाच्या प्राणांना अधिक महत्त्व दिलं.
तो होता...
बाजीप्रभू देशपांडे!
शिवा काशीदने महाराजांसाठी आपला जीव दिला.
बाजीप्रभूंनी महाराजांच्या सुरक्षिततेसाठी मृत्यूशी झुंज दिली.
आणि या दोन्ही बलिदानांनी...
शिवाजी महाराजांना वाचवलं.
हीच स्वराज्याची ताकद होती.
हीच मावळ्यांची निष्ठा होती.
राजा आणि त्याच्या मावळ्यांमधील...
हे नातं रक्ताचं नव्हतं.
ते विश्वासाचं होतं.
स्वराज्याचं होतं.
आणि म्हणूनच...
आज शेकडो वर्षांनंतरही...
पावनखिंडीचं नाव घेतलं की...
बाजीप्रभूंची तलवार डोळ्यांसमोर उभी राहते.
त्यांचा रक्ताने माखलेला चेहरा दिसतो.
आणि कानात एकच गर्जना घुमते...
“हर हर महादेव!”
स्वराज्यासाठी प्राण देणाऱ्या...
या नरवीराला...
मानाचा मुजरा!
जय भवानी!
जय शिवराय!
