कल्पना करा...
एका बाजूला प्रचंड सैन्यशक्ती असलेली आदिलशाही...
दुसऱ्या बाजूला मोगलांची अफाट सत्ता...
आणि या दोन्ही बलाढ्य सत्तांच्या मध्ये...
सह्याद्रीच्या कुशीत एक छोटंसं स्वराज्य उभं राहत होतं.
हे स्वराज्य उभं करणारा राजा होता...
छत्रपती शिवाजी महाराज!
शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची मुहूर्तमेढ रोवली आणि किल्ले जिंकण्याचा, रयतेला स्वराज्य देण्याचा धडाका सुरू केला.
आदिलशाही आणि मोगलांनी त्यांना थांबवण्याचे अनेक प्रयत्न केले.
पण महाराज थांबले नाहीत.
धमक्या आल्या...
अडचणी आल्या...
मोठमोठे शत्रू समोर उभे राहिले...
पण महाराजांचा निर्धार एकच होता.
स्वराज्य!
आणि हे स्वराज्य आता आदिलशाहीच्या डोळ्यात खुपत होतं.
आदिलशाहच्या मृत्यूनंतर त्याचा अल्पवयीन मुलगा गादीवर आला.
कारभाराची सूत्रे त्याची आई...
बडी बेगम...
हिच्या हातात होती.
एक दिवस विजापूरच्या दरबारात सभा भरली.
दरबारात आदिलशाहीचे अनेक मातब्बर सरदार उपस्थित होते.
बडी बेगमने सगळ्यांकडे पाहिलं...
आणि संतापलेल्या आवाजात म्हणाली,
“शिवाजीने आपल्या मुलुखातून किल्ले घेतले...
आपल्या प्रदेशात लुटालूट केली...
आणि आता स्वतःचं राज्य उभं करण्याचं स्वप्न पाहतोय!
आणि तुम्ही सगळे सरदार...
फक्त बघत बसला आहात?”
दरबारात शांतता पसरली.
बेगम पुन्हा म्हणाली,
“आज शिवाजीने किल्ले घेतलेत...
उद्या दुसरा एखादा सरदार उठेल आणि आपलं स्वतंत्र राज्य निर्माण करेल.
हे अजिबात चालणार नाही!
मला सांगा...
कोण करणार शिवाजीचा बंदोबस्त?”
क्षणभर...
सगळे सरदार एकमेकांकडे पाहू लागले.
पण...
कोणीही पुढे आलं नाही.
बडी बेगमचा संताप आणखी वाढला.
“शरम वाटली पाहिजे तुम्हाला!
तुम्हाला दिलेली वतने...
तुमच्या जहागिऱ्या...
कशासाठी?
फक्त ऐशोआराम करण्यासाठी?
राज्याच्या शत्रूचा बंदोबस्त करायला एकही सरदार पुढे येत नाही?”
आणि तेवढ्यात...
दरबारात एक बुलंद आवाज घुमला.
“बेगम साहेब!”
सगळ्यांच्या नजरा त्या आवाजाच्या दिशेने वळल्या.
एक प्रचंड धिप्पाड सरदार उठला.
तो हळूहळू दरबाराच्या मध्यभागी आला.
आणि म्हणाला...
“मी करेन...
शिवाजीचा बंदोबस्त!”
तो सरदार दुसरा तिसरा कोणी नव्हता.
तो होता...
आदिलशाहीचा प्रसिद्ध सेनानी...
अफझलखान!
आपल्या प्रचंड शरीरयष्टीसाठी, युद्धकौशल्यासाठी आणि क्रूर स्वभावासाठी प्रसिद्ध असलेला अफझलखान.
त्याने दरबारात कुर्निसात केला आणि आत्मविश्वासाने म्हणाला,
“बेगम साहेब...
फिकीर करू नका.
मी करतो शिवाजीचा बंदोबस्त.
आजवर माझ्यासमोर कोणी टिकलेलं नाही.
हा शिवाजी तर अजून कालचा पोरगा आहे!
त्याला पकडून...
तुमच्या समोर जिवंत हजर करतो.”
असं म्हणत अफझलखान मोठमोठ्याने हसू लागला.
त्याच्या त्या राक्षसी हास्याने संपूर्ण दरबार दणाणून गेला.
बडी बेगम खूश झाली.
ती म्हणाली,
“वाह अफझलखान!
याला म्हणतात बहादुराचा बुलंद इरादा.
अल्लाह तुम्हाला कामयाब करो!”
आणि मग...
अफझलखानाला या मोहिमेसाठी मागेल तेवढं सैन्य देण्यात आलं.
हत्ती...
घोडे...
उंट...
तोफा...
हत्यारं...
आणि प्रचंड लवाजमा.
अफझलखान विजापूरहून स्वराज्यावर चाल करून निघाला.
ही बातमी काही दिवसांतच शिवाजी महाराजांपर्यंत पोहोचली.
अफझलखान म्हणजे साधा शत्रू नव्हता.
तो दगाबाजीसाठी आणि क्रूरतेसाठी कुप्रसिद्ध होता.
त्याच्या मोहिमेची बातमी पसरताच स्वराज्यात चिंतेचं वातावरण निर्माण झालं.
सगळ्यांना एकच काळजी होती...
अफझलखानाची फौज प्रचंड होती.
आणि स्वराज्य अजून नवखं होतं.
समोरासमोर मैदानात लढाई झाली...
तर मराठ्यांचं सैन्य टिकेल का?
हा प्रश्न सगळ्यांच्या मनात होता.
म्हणूनच अनेकांनी महाराजांना विनंती केली,
“महाराज...
खानाशी थेट युद्ध करू नका.”
महाराजांनी परिस्थिती ओळखली.
आणि प्रतापगडावर मुक्काम केला.
पण अफझलखानाला महाराजांना बाहेर काढायचं होतं.
त्यासाठी त्याने स्वराज्याच्या प्रदेशात विध्वंस सुरू केला.
मंदिरांची तोडफोड...
गावांची लूट...
रयतेवर अत्याचार...
आणि सर्वत्र दहशत!
खानाला वाटत होतं...
शिवाजी महाराज रयतेचा त्रास पाहून गड सोडतील.
पण महाराज त्याची चाल ओळखून होते.
त्यांच्या मनाला रयतेचा त्रास नक्कीच होत होता.
पण भावनेच्या भरात निर्णय घेऊन...
संपूर्ण स्वराज्य धोक्यात घालणं त्यांना मान्य नव्हतं.
म्हणून महाराजांनी संयम ठेवला.
आणि थेट युद्ध टाळलं.
अफझलखान वाईला येऊन पोहोचला.
आता त्याने दुसरी चाल खेळली.
त्याने आपला वकील...
कृष्णाजी भास्कर याला महाराजांकडे पाठवलं.
कृष्णाजी भास्कराने महाराजांसमोर खानाचा प्रस्ताव ठेवला.
“महाराजांनी माझ्यासोबत विजापूरला यावं.
बडी बेगमशी समेट करावा.
गैरसमज दूर करावेत.
आणि आदिलशाहीचे मांडलिक म्हणून आपलं वतन सांभाळावं.
अफझलखान आणि शहाजीराजांचे जुने संबंध आहेत.
खान महाराजांना सुरक्षितपणे विजापूरला घेऊन जाईल.”
पण...
महाराजांच्या दरबारात कोणाचाही या प्रस्तावावर विश्वास बसला नाही.
सगळ्यांना एकच संशय होता.
हा प्रस्ताव फक्त दगाबाजीची सुरुवात आहे!
अफझलखान भेटीच्या बहाण्याने महाराजांना मारण्याचा प्रयत्न करणार...
अशी भीती सगळ्यांनी व्यक्त केली.
म्हणून महाराजांनी वाईला जाण्यास नकार दिला.
पण कृष्णाजी भास्कराशी महाराजांनी एकांतात संवाद साधला.
खानाने केलेला विध्वंस...
रयतेवरचे अत्याचार...
मंदिरांची झालेली तोडफोड...
हे सगळं कृष्णाजी भास्कराने स्वतः पाहिलं होतं.
महाराजांनी त्याच्या मनातील भावना ओळखल्या.
आणि अखेर कृष्णाजी भास्कराने खानाच्या मनात काहीतरी दगाबाजी असण्याची शक्यता असल्याचं संकेत दिलं.
महाराजांनी मग कृष्णाजी भास्करला परत खानाकडे पाठवलं.
आणि आपल्या बाजूने वकील म्हणून गोपीनाथपंतांना पाठवलं.
अफझलखानाला वाटलं होतं...
शिवाजी स्वतः येतील.
पण महाराज आले नाहीत.
त्यामुळे खान नाराज झाला.
मात्र बोलणी सुरू राहिली.
आणि शेवटी...
प्रतापगडाच्या पायथ्याशी भेटण्याचं ठरलं.
प्रतापगडाच्या पायथ्याशी एक भव्य शामियाना उभारण्यात आला.
भेटीची व्यवस्था करण्यात आली.
पण या शांत दिसणाऱ्या भेटीच्या मागे...
दोन्ही बाजूंनी युद्धाची तयारी सुरू होती.
जंगलात...
झाडाझुडपांमध्ये...
मराठ्यांच्या फौजा दबा धरून बसल्या होत्या.
फक्त इशाऱ्याची वाट पाहत.
महाराजांना धोका माहीत होता.
म्हणून त्यांनीही पूर्ण खबरदारी घेतली.
भेटीचा दिवस उजाडला.
महाराजांनी आधी अंगावर चिलखत चढवलं.
त्यावर अंगरखा घातला.
डोक्यावर शिरस्त्राण...
त्यावर जिरेटोप.
जवळ खंजीर...
आणि वाघनखं.
बाहेरून पाहिलं तर महाराज शांत दिसत होते.
पण त्यांना माहीत होतं...
आजची भेट अत्यंत धोकादायक आहे.
मातोश्री जिजाबाई चिंतेत होत्या.
आणि महाराजांच्या मनातही अनेक विचार सुरू होते.
रयतेवर झालेला अत्याचार...
अफझलखानाचा दगाबाज स्वभाव...
आणि स्वराज्याचा प्रश्न...
सगळं त्यांच्या डोळ्यासमोर होतं.
महाराजांनी मनाशी एक निर्धार केला होता.
आज...
या संकटाचा शेवट करायचा.
भेटीला निघण्यापूर्वी महाराजांनी आपल्या सरदारांशी शेवटची चर्चा केली.
सगळ्यांना त्यांच्या जबाबदाऱ्या समजावून सांगितल्या.
आणि मग एक अत्यंत महत्त्वाची गोष्ट सांगितली.
“आम्हाला काही झालं...
तर स्वराज्य थांबता कामा नये.
संभाजीराजांना आमच्या जागी मानावं.
आणि माँसाहेबांच्या आज्ञेप्रमाणे स्वराज्याचा कारभार चालवावा.”
हे ऐकून...
सगळ्यांच्या काळजाचा ठोका चुकला.
महाराजांनी मात्र सगळ्यांना धीर दिला.
“आपल्यासोबत भवानीमातेचा आशीर्वाद आहे.
माँसाहेबांचे आशीर्वाद आहेत.
आपण नक्की यशस्वी होऊ.
ही फक्त खबरदारी म्हणून सांगितलेली गोष्ट आहे.”
आणि महाराज...
प्रतापगडाच्या पायथ्याकडे निघाले.
अफझलखान आपल्या प्रचंड फौजेसह आला होता.
पण भेटीच्या ठिकाणापासून काही अंतरावर त्याचं सैन्य थांबवण्यात आलं.
शामियान्यात फक्त काही मोजकीच माणसं असणार होती.
शिवाजी महाराजांसोबत होते...
जिवा महाला...
आणि येसाजी कंक.
तर अफझलखानासोबत होता...
सय्यद बंडा.
प्रचंड शरीरयष्टीचा आणि बलवान योद्धा.
दोन्ही बाजू सज्ज होत्या.
पण बाहेरून मात्र...
सगळं शांत दिसत होतं.
महाराज शामियान्यात पोहोचले.
काही क्षणांनी अफझलखान पुढे आला.
त्याने महाराजांकडे पाहिलं.
आणि म्हणाला,
“आओ शिवाजी...
गले मिलते हैं!”
महाराज पुढे गेले.
दोघांची गळाभेट झाली.
आणि...
अचानक अफझलखानाने महाराजांना आपल्या प्रचंड बाहूंमध्ये घट्ट पकडलं!
त्याच्या हातातला खंजीर महाराजांच्या दिशेने आला.
वार झाला!
महाराजांचा अंगरखा फाटला...
पण आत असलेल्या चिलखतामुळे महाराज बचावले.
क्षणाचाही विलंब न करता महाराजांनी प्रत्युत्तर दिलं.
खंजीराने वार केला...
आणि वाघनखांनी अफझलखानावर प्रहार केला.
अफझलखान जखमी झाला.
तो वेदनेने ओरडला.
आणि तेवढ्यात...
सय्यद बंडा महाराजांवर चालून आला!
पण जिवा महाला मध्ये आडवा आला.
त्याने सय्यद बंडाचा हल्ला परतवून लावला.
आणि महाराजांचे प्राण वाचवले.
म्हणूनच पुढे एक वाक्य इतिहासात अमर झालं...
“होता जिवा...
म्हणून वाचला शिवा!”
आता संकेताची वेळ झाली होती.
प्रतापगडावरून तोफेचा आवाज झाला.
आणि त्या एका आवाजासोबत...
जंगलात दबा धरून बसलेल्या मराठा सैन्याच्या तुकड्या बाहेर पडल्या!
अचानक हल्ला!
अफझलखानाच्या सैन्याला काही कळायच्या आत...
मराठे त्यांच्या छावणीवर तुटून पडले.
मोठं सैन्य असूनही...
अचानक झालेल्या हल्ल्यामुळे आदिलशाहीच्या फौजांची दाणादाण उडाली.
घोडे...
हत्ती...
हत्यारं...
तोफा...
आणि मोठ्या प्रमाणावर युद्धसामग्री...
मराठ्यांच्या हाती लागली.
हीच होती शिवाजी महाराजांची युद्धनीती.
शत्रूला आपल्या सोयीच्या ठिकाणी खेचायचं...
त्याला गाफील ठेवायचं...
आणि योग्य वेळ साधून अचानक हल्ला करायचा.
पुढे हीच युद्धपद्धती...
“गनिमी कावा”
म्हणून प्रसिद्ध झाली.
अफझलखानाचा पराभव हा फक्त एका सरदाराचा पराभव नव्हता.
तो स्वराज्याच्या वाढत्या सामर्थ्याचा मोठा संदेश होता.
ज्याच्या नावाने मोठमोठे सरदार घाबरायचे...
तो अफझलखान...
शिवाजी महाराजांसमोर पराभूत झाला होता.
आणि या विजयाची बातमी वाऱ्यासारखी सर्वत्र पसरली.
शिवाजी महाराजांचं नाव आता फक्त सह्याद्रीपुरतं राहिलं नव्हतं.
त्यांच्या पराक्रमाची चर्चा दूरदूरपर्यंत होऊ लागली.
या विजयावर पोवाडे रचले गेले.
गायकांनी...
शाहीरांनी...
आणि जनतेने...
महाराजांच्या या पराक्रमाचा जयघोष केला.
“केसरी गुहेसमीप...
मदहत्ती चालला...”
सिंहाने हत्तीवर केलेल्या मातेसारखा हा पराक्रम लोकांच्या मनात घर करून राहिला.
पण या संपूर्ण घटनेतून एक गोष्ट स्पष्ट दिसते.
शिवाजी महाराजांचं सामर्थ्य केवळ त्यांच्या तलवारीत नव्हतं.
ते त्यांच्या बुद्धीत होतं.
त्यांच्या संयमात होतं.
त्यांच्या निर्णयक्षमतेत होतं.
आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे...
स्वराज्यासाठी काहीही करण्याच्या त्यांच्या अढळ निर्धारात होतं.
समोर शत्रू मोठा असो...
सैन्य प्रचंड असो...
धोका कितीही मोठा असो...
महाराजांनी कधीही स्वराज्याची वाट सोडली नाही.
आदिलशाही असो...
मोगल असोत...
निजामशाही असो...
किंवा इतर कोणतीही मोठी सत्ता असो...
शिवाजी महाराजांनी कोणाचीही तमा बाळगली नाही.
सह्याद्रीच्या या मातीतून...
एका छोट्याशा स्वराज्याची सुरुवात झाली.
आणि त्या स्वराज्याचा राजा...
इतिहासात कायमचा अमर झाला.
छत्रपती शिवाजी महाराज!
जय भवानी!
जय शिवराय!कल्पना करा...
एका बाजूला प्रचंड सैन्यशक्ती असलेली आदिलशाही...
दुसऱ्या बाजूला मोगलांची अफाट सत्ता...
आणि या दोन्ही बलाढ्य सत्तांच्या मध्ये...
सह्याद्रीच्या कुशीत एक छोटंसं स्वराज्य उभं राहत होतं.
हे स्वराज्य उभं करणारा राजा होता...
छत्रपती शिवाजी महाराज!
शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची मुहूर्तमेढ रोवली आणि किल्ले जिंकण्याचा, रयतेला स्वराज्य देण्याचा धडाका सुरू केला.
आदिलशाही आणि मोगलांनी त्यांना थांबवण्याचे अनेक प्रयत्न केले.
पण महाराज थांबले नाहीत.
धमक्या आल्या...
अडचणी आल्या...
मोठमोठे शत्रू समोर उभे राहिले...
पण महाराजांचा निर्धार एकच होता.
स्वराज्य!
आणि हे स्वराज्य आता आदिलशाहीच्या डोळ्यात खुपत होतं.
आदिलशाहच्या मृत्यूनंतर त्याचा अल्पवयीन मुलगा गादीवर आला.
कारभाराची सूत्रे त्याची आई...
बडी बेगम...
हिच्या हातात होती.
एक दिवस विजापूरच्या दरबारात सभा भरली.
दरबारात आदिलशाहीचे अनेक मातब्बर सरदार उपस्थित होते.
बडी बेगमने सगळ्यांकडे पाहिलं...
आणि संतापलेल्या आवाजात म्हणाली,
“शिवाजीने आपल्या मुलुखातून किल्ले घेतले...
आपल्या प्रदेशात लुटालूट केली...
आणि आता स्वतःचं राज्य उभं करण्याचं स्वप्न पाहतोय!
आणि तुम्ही सगळे सरदार...
फक्त बघत बसला आहात?”
दरबारात शांतता पसरली.
बेगम पुन्हा म्हणाली,
“आज शिवाजीने किल्ले घेतलेत...
उद्या दुसरा एखादा सरदार उठेल आणि आपलं स्वतंत्र राज्य निर्माण करेल.
हे अजिबात चालणार नाही!
मला सांगा...
कोण करणार शिवाजीचा बंदोबस्त?”
क्षणभर...
सगळे सरदार एकमेकांकडे पाहू लागले.
पण...
कोणीही पुढे आलं नाही.
बडी बेगमचा संताप आणखी वाढला.
“शरम वाटली पाहिजे तुम्हाला!
तुम्हाला दिलेली वतने...
तुमच्या जहागिऱ्या...
कशासाठी?
फक्त ऐशोआराम करण्यासाठी?
राज्याच्या शत्रूचा बंदोबस्त करायला एकही सरदार पुढे येत नाही?”
आणि तेवढ्यात...
दरबारात एक बुलंद आवाज घुमला.
“बेगम साहेब!”
सगळ्यांच्या नजरा त्या आवाजाच्या दिशेने वळल्या.
एक प्रचंड धिप्पाड सरदार उठला.
तो हळूहळू दरबाराच्या मध्यभागी आला.
आणि म्हणाला...
“मी करेन...
शिवाजीचा बंदोबस्त!”
तो सरदार दुसरा तिसरा कोणी नव्हता.
तो होता...
आदिलशाहीचा प्रसिद्ध सेनानी...
अफझलखान!
आपल्या प्रचंड शरीरयष्टीसाठी, युद्धकौशल्यासाठी आणि क्रूर स्वभावासाठी प्रसिद्ध असलेला अफझलखान.
त्याने दरबारात कुर्निसात केला आणि आत्मविश्वासाने म्हणाला,
“बेगम साहेब...
फिकीर करू नका.
मी करतो शिवाजीचा बंदोबस्त.
आजवर माझ्यासमोर कोणी टिकलेलं नाही.
हा शिवाजी तर अजून कालचा पोरगा आहे!
त्याला पकडून...
तुमच्या समोर जिवंत हजर करतो.”
असं म्हणत अफझलखान मोठमोठ्याने हसू लागला.
त्याच्या त्या राक्षसी हास्याने संपूर्ण दरबार दणाणून गेला.
बडी बेगम खूश झाली.
ती म्हणाली,
“वाह अफझलखान!
याला म्हणतात बहादुराचा बुलंद इरादा.
अल्लाह तुम्हाला कामयाब करो!”
आणि मग...
अफझलखानाला या मोहिमेसाठी मागेल तेवढं सैन्य देण्यात आलं.
हत्ती...
घोडे...
उंट...
तोफा...
हत्यारं...
आणि प्रचंड लवाजमा.
अफझलखान विजापूरहून स्वराज्यावर चाल करून निघाला.
ही बातमी काही दिवसांतच शिवाजी महाराजांपर्यंत पोहोचली.
अफझलखान म्हणजे साधा शत्रू नव्हता.
तो दगाबाजीसाठी आणि क्रूरतेसाठी कुप्रसिद्ध होता.
त्याच्या मोहिमेची बातमी पसरताच स्वराज्यात चिंतेचं वातावरण निर्माण झालं.
सगळ्यांना एकच काळजी होती...
अफझलखानाची फौज प्रचंड होती.
आणि स्वराज्य अजून नवखं होतं.
समोरासमोर मैदानात लढाई झाली...
तर मराठ्यांचं सैन्य टिकेल का?
हा प्रश्न सगळ्यांच्या मनात होता.
म्हणूनच अनेकांनी महाराजांना विनंती केली,
“महाराज...
खानाशी थेट युद्ध करू नका.”
महाराजांनी परिस्थिती ओळखली.
आणि प्रतापगडावर मुक्काम केला.
पण अफझलखानाला महाराजांना बाहेर काढायचं होतं.
त्यासाठी त्याने स्वराज्याच्या प्रदेशात विध्वंस सुरू केला.
मंदिरांची तोडफोड...
गावांची लूट...
रयतेवर अत्याचार...
आणि सर्वत्र दहशत!
खानाला वाटत होतं...
शिवाजी महाराज रयतेचा त्रास पाहून गड सोडतील.
पण महाराज त्याची चाल ओळखून होते.
त्यांच्या मनाला रयतेचा त्रास नक्कीच होत होता.
पण भावनेच्या भरात निर्णय घेऊन...
संपूर्ण स्वराज्य धोक्यात घालणं त्यांना मान्य नव्हतं.
म्हणून महाराजांनी संयम ठेवला.
आणि थेट युद्ध टाळलं.
अफझलखान वाईला येऊन पोहोचला.
आता त्याने दुसरी चाल खेळली.
त्याने आपला वकील...
कृष्णाजी भास्कर याला महाराजांकडे पाठवलं.
कृष्णाजी भास्कराने महाराजांसमोर खानाचा प्रस्ताव ठेवला.
“महाराजांनी माझ्यासोबत विजापूरला यावं.
बडी बेगमशी समेट करावा.
गैरसमज दूर करावेत.
आणि आदिलशाहीचे मांडलिक म्हणून आपलं वतन सांभाळावं.
अफझलखान आणि शहाजीराजांचे जुने संबंध आहेत.
खान महाराजांना सुरक्षितपणे विजापूरला घेऊन जाईल.”
पण...
महाराजांच्या दरबारात कोणाचाही या प्रस्तावावर विश्वास बसला नाही.
सगळ्यांना एकच संशय होता.
हा प्रस्ताव फक्त दगाबाजीची सुरुवात आहे!
अफझलखान भेटीच्या बहाण्याने महाराजांना मारण्याचा प्रयत्न करणार...
अशी भीती सगळ्यांनी व्यक्त केली.
म्हणून महाराजांनी वाईला जाण्यास नकार दिला.
पण कृष्णाजी भास्कराशी महाराजांनी एकांतात संवाद साधला.
खानाने केलेला विध्वंस...
रयतेवरचे अत्याचार...
मंदिरांची झालेली तोडफोड...
हे सगळं कृष्णाजी भास्कराने स्वतः पाहिलं होतं.
महाराजांनी त्याच्या मनातील भावना ओळखल्या.
आणि अखेर कृष्णाजी भास्कराने खानाच्या मनात काहीतरी दगाबाजी असण्याची शक्यता असल्याचं संकेत दिलं.
महाराजांनी मग कृष्णाजी भास्करला परत खानाकडे पाठवलं.
आणि आपल्या बाजूने वकील म्हणून गोपीनाथपंतांना पाठवलं.
अफझलखानाला वाटलं होतं...
शिवाजी स्वतः येतील.
पण महाराज आले नाहीत.
त्यामुळे खान नाराज झाला.
मात्र बोलणी सुरू राहिली.
आणि शेवटी...
प्रतापगडाच्या पायथ्याशी भेटण्याचं ठरलं.
प्रतापगडाच्या पायथ्याशी एक भव्य शामियाना उभारण्यात आला.
भेटीची व्यवस्था करण्यात आली.
पण या शांत दिसणाऱ्या भेटीच्या मागे...
दोन्ही बाजूंनी युद्धाची तयारी सुरू होती.
जंगलात...
झाडाझुडपांमध्ये...
मराठ्यांच्या फौजा दबा धरून बसल्या होत्या.
फक्त इशाऱ्याची वाट पाहत.
महाराजांना धोका माहीत होता.
म्हणून त्यांनीही पूर्ण खबरदारी घेतली.
भेटीचा दिवस उजाडला.
महाराजांनी आधी अंगावर चिलखत चढवलं.
त्यावर अंगरखा घातला.
डोक्यावर शिरस्त्राण...
त्यावर जिरेटोप.
जवळ खंजीर...
आणि वाघनखं.
बाहेरून पाहिलं तर महाराज शांत दिसत होते.
पण त्यांना माहीत होतं...
आजची भेट अत्यंत धोकादायक आहे.
मातोश्री जिजाबाई चिंतेत होत्या.
आणि महाराजांच्या मनातही अनेक विचार सुरू होते.
रयतेवर झालेला अत्याचार...
अफझलखानाचा दगाबाज स्वभाव...
आणि स्वराज्याचा प्रश्न...
सगळं त्यांच्या डोळ्यासमोर होतं.
महाराजांनी मनाशी एक निर्धार केला होता.
आज...
या संकटाचा शेवट करायचा.
भेटीला निघण्यापूर्वी महाराजांनी आपल्या सरदारांशी शेवटची चर्चा केली.
सगळ्यांना त्यांच्या जबाबदाऱ्या समजावून सांगितल्या.
आणि मग एक अत्यंत महत्त्वाची गोष्ट सांगितली.
“आम्हाला काही झालं...
तर स्वराज्य थांबता कामा नये.
संभाजीराजांना आमच्या जागी मानावं.
आणि माँसाहेबांच्या आज्ञेप्रमाणे स्वराज्याचा कारभार चालवावा.”
हे ऐकून...
सगळ्यांच्या काळजाचा ठोका चुकला.
महाराजांनी मात्र सगळ्यांना धीर दिला.
“आपल्यासोबत भवानीमातेचा आशीर्वाद आहे.
माँसाहेबांचे आशीर्वाद आहेत.
आपण नक्की यशस्वी होऊ.
ही फक्त खबरदारी म्हणून सांगितलेली गोष्ट आहे.”
आणि महाराज...
प्रतापगडाच्या पायथ्याकडे निघाले.
अफझलखान आपल्या प्रचंड फौजेसह आला होता.
पण भेटीच्या ठिकाणापासून काही अंतरावर त्याचं सैन्य थांबवण्यात आलं.
शामियान्यात फक्त काही मोजकीच माणसं असणार होती.
शिवाजी महाराजांसोबत होते...
जिवा महाला...
आणि येसाजी कंक.
तर अफझलखानासोबत होता...
सय्यद बंडा.
प्रचंड शरीरयष्टीचा आणि बलवान योद्धा.
दोन्ही बाजू सज्ज होत्या.
पण बाहेरून मात्र...
सगळं शांत दिसत होतं.
महाराज शामियान्यात पोहोचले.
काही क्षणांनी अफझलखान पुढे आला.
त्याने महाराजांकडे पाहिलं.
आणि म्हणाला,
“आओ शिवाजी...
गले मिलते हैं!”
महाराज पुढे गेले.
दोघांची गळाभेट झाली.
आणि...
अचानक अफझलखानाने महाराजांना आपल्या प्रचंड बाहूंमध्ये घट्ट पकडलं!
त्याच्या हातातला खंजीर महाराजांच्या दिशेने आला.
वार झाला!
महाराजांचा अंगरखा फाटला...
पण आत असलेल्या चिलखतामुळे महाराज बचावले.
क्षणाचाही विलंब न करता महाराजांनी प्रत्युत्तर दिलं.
खंजीराने वार केला...
आणि वाघनखांनी अफझलखानावर प्रहार केला.
अफझलखान जखमी झाला.
तो वेदनेने ओरडला.
आणि तेवढ्यात...
सय्यद बंडा महाराजांवर चालून आला!
पण जिवा महाला मध्ये आडवा आला.
त्याने सय्यद बंडाचा हल्ला परतवून लावला.
आणि महाराजांचे प्राण वाचवले.
म्हणूनच पुढे एक वाक्य इतिहासात अमर झालं...
“होता जिवा...
म्हणून वाचला शिवा!”
आता संकेताची वेळ झाली होती.
प्रतापगडावरून तोफेचा आवाज झाला.
आणि त्या एका आवाजासोबत...
जंगलात दबा धरून बसलेल्या मराठा सैन्याच्या तुकड्या बाहेर पडल्या!
अचानक हल्ला!
अफझलखानाच्या सैन्याला काही कळायच्या आत...
मराठे त्यांच्या छावणीवर तुटून पडले.
मोठं सैन्य असूनही...
अचानक झालेल्या हल्ल्यामुळे आदिलशाहीच्या फौजांची दाणादाण उडाली.
घोडे...
हत्ती...
हत्यारं...
तोफा...
आणि मोठ्या प्रमाणावर युद्धसामग्री...
मराठ्यांच्या हाती लागली.
हीच होती शिवाजी महाराजांची युद्धनीती.
शत्रूला आपल्या सोयीच्या ठिकाणी खेचायचं...
त्याला गाफील ठेवायचं...
आणि योग्य वेळ साधून अचानक हल्ला करायचा.
पुढे हीच युद्धपद्धती...
“गनिमी कावा”
म्हणून प्रसिद्ध झाली.
अफझलखानाचा पराभव हा फक्त एका सरदाराचा पराभव नव्हता.
तो स्वराज्याच्या वाढत्या सामर्थ्याचा मोठा संदेश होता.
ज्याच्या नावाने मोठमोठे सरदार घाबरायचे...
तो अफझलखान...
शिवाजी महाराजांसमोर पराभूत झाला होता.
आणि या विजयाची बातमी वाऱ्यासारखी सर्वत्र पसरली.
शिवाजी महाराजांचं नाव आता फक्त सह्याद्रीपुरतं राहिलं नव्हतं.
त्यांच्या पराक्रमाची चर्चा दूरदूरपर्यंत होऊ लागली.
या विजयावर पोवाडे रचले गेले.
गायकांनी...
शाहीरांनी...
आणि जनतेने...
महाराजांच्या या पराक्रमाचा जयघोष केला.
“केसरी गुहेसमीप...
मदहत्ती चालला...”
सिंहाने हत्तीवर केलेल्या मातेसारखा हा पराक्रम लोकांच्या मनात घर करून राहिला.
पण या संपूर्ण घटनेतून एक गोष्ट स्पष्ट दिसते.
शिवाजी महाराजांचं सामर्थ्य केवळ त्यांच्या तलवारीत नव्हतं.
ते त्यांच्या बुद्धीत होतं.
त्यांच्या संयमात होतं.
त्यांच्या निर्णयक्षमतेत होतं.
आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे...
स्वराज्यासाठी काहीही करण्याच्या त्यांच्या अढळ निर्धारात होतं.
समोर शत्रू मोठा असो...
सैन्य प्रचंड असो...
धोका कितीही मोठा असो...
महाराजांनी कधीही स्वराज्याची वाट सोडली नाही.
आदिलशाही असो...
मोगल असोत...
निजामशाही असो...
किंवा इतर कोणतीही मोठी सत्ता असो...
शिवाजी महाराजांनी कोणाचीही तमा बाळगली नाही.
सह्याद्रीच्या या मातीतून...
एका छोट्याशा स्वराज्याची सुरुवात झाली.
आणि त्या स्वराज्याचा राजा...
इतिहासात कायमचा अमर झाला.
छत्रपती शिवाजी महाराज!
जय भवानी!
जय शिवराय!कल्पना करा...
एका बाजूला प्रचंड सैन्यशक्ती असलेली आदिलशाही...
दुसऱ्या बाजूला मोगलांची अफाट सत्ता...
आणि या दोन्ही बलाढ्य सत्तांच्या मध्ये...
सह्याद्रीच्या कुशीत एक छोटंसं स्वराज्य उभं राहत होतं.
हे स्वराज्य उभं करणारा राजा होता...
छत्रपती शिवाजी महाराज!
शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची मुहूर्तमेढ रोवली आणि किल्ले जिंकण्याचा, रयतेला स्वराज्य देण्याचा धडाका सुरू केला.
आदिलशाही आणि मोगलांनी त्यांना थांबवण्याचे अनेक प्रयत्न केले.
पण महाराज थांबले नाहीत.
धमक्या आल्या...
अडचणी आल्या...
मोठमोठे शत्रू समोर उभे राहिले...
पण महाराजांचा निर्धार एकच होता.
स्वराज्य!
आणि हे स्वराज्य आता आदिलशाहीच्या डोळ्यात खुपत होतं.
आदिलशाहच्या मृत्यूनंतर त्याचा अल्पवयीन मुलगा गादीवर आला.
कारभाराची सूत्रे त्याची आई...
बडी बेगम...
हिच्या हातात होती.
एक दिवस विजापूरच्या दरबारात सभा भरली.
दरबारात आदिलशाहीचे अनेक मातब्बर सरदार उपस्थित होते.
बडी बेगमने सगळ्यांकडे पाहिलं...
आणि संतापलेल्या आवाजात म्हणाली,
“शिवाजीने आपल्या मुलुखातून किल्ले घेतले...
आपल्या प्रदेशात लुटालूट केली...
आणि आता स्वतःचं राज्य उभं करण्याचं स्वप्न पाहतोय!
आणि तुम्ही सगळे सरदार...
फक्त बघत बसला आहात?”
दरबारात शांतता पसरली.
बेगम पुन्हा म्हणाली,
“आज शिवाजीने किल्ले घेतलेत...
उद्या दुसरा एखादा सरदार उठेल आणि आपलं स्वतंत्र राज्य निर्माण करेल.
हे अजिबात चालणार नाही!
मला सांगा...
कोण करणार शिवाजीचा बंदोबस्त?”
क्षणभर...
सगळे सरदार एकमेकांकडे पाहू लागले.
पण...
कोणीही पुढे आलं नाही.
बडी बेगमचा संताप आणखी वाढला.
“शरम वाटली पाहिजे तुम्हाला!
तुम्हाला दिलेली वतने...
तुमच्या जहागिऱ्या...
कशासाठी?
फक्त ऐशोआराम करण्यासाठी?
राज्याच्या शत्रूचा बंदोबस्त करायला एकही सरदार पुढे येत नाही?”
आणि तेवढ्यात...
दरबारात एक बुलंद आवाज घुमला.
“बेगम साहेब!”
सगळ्यांच्या नजरा त्या आवाजाच्या दिशेने वळल्या.
एक प्रचंड धिप्पाड सरदार उठला.
तो हळूहळू दरबाराच्या मध्यभागी आला.
आणि म्हणाला...
“मी करेन...
शिवाजीचा बंदोबस्त!”
तो सरदार दुसरा तिसरा कोणी नव्हता.
तो होता...
आदिलशाहीचा प्रसिद्ध सेनानी...
अफझलखान!
आपल्या प्रचंड शरीरयष्टीसाठी, युद्धकौशल्यासाठी आणि क्रूर स्वभावासाठी प्रसिद्ध असलेला अफझलखान.
त्याने दरबारात कुर्निसात केला आणि आत्मविश्वासाने म्हणाला,
“बेगम साहेब...
फिकीर करू नका.
मी करतो शिवाजीचा बंदोबस्त.
आजवर माझ्यासमोर कोणी टिकलेलं नाही.
हा शिवाजी तर अजून कालचा पोरगा आहे!
त्याला पकडून...
तुमच्या समोर जिवंत हजर करतो.”
असं म्हणत अफझलखान मोठमोठ्याने हसू लागला.
त्याच्या त्या राक्षसी हास्याने संपूर्ण दरबार दणाणून गेला.
बडी बेगम खूश झाली.
ती म्हणाली,
“वाह अफझलखान!
याला म्हणतात बहादुराचा बुलंद इरादा.
अल्लाह तुम्हाला कामयाब करो!”
आणि मग...
अफझलखानाला या मोहिमेसाठी मागेल तेवढं सैन्य देण्यात आलं.
हत्ती...
घोडे...
उंट...
तोफा...
हत्यारं...
आणि प्रचंड लवाजमा.
अफझलखान विजापूरहून स्वराज्यावर चाल करून निघाला.
ही बातमी काही दिवसांतच शिवाजी महाराजांपर्यंत पोहोचली.
अफझलखान म्हणजे साधा शत्रू नव्हता.
तो दगाबाजीसाठी आणि क्रूरतेसाठी कुप्रसिद्ध होता.
त्याच्या मोहिमेची बातमी पसरताच स्वराज्यात चिंतेचं वातावरण निर्माण झालं.
सगळ्यांना एकच काळजी होती...
अफझलखानाची फौज प्रचंड होती.
आणि स्वराज्य अजून नवखं होतं.
समोरासमोर मैदानात लढाई झाली...
तर मराठ्यांचं सैन्य टिकेल का?
हा प्रश्न सगळ्यांच्या मनात होता.
म्हणूनच अनेकांनी महाराजांना विनंती केली,
“महाराज...
खानाशी थेट युद्ध करू नका.”
महाराजांनी परिस्थिती ओळखली.
आणि प्रतापगडावर मुक्काम केला.
पण अफझलखानाला महाराजांना बाहेर काढायचं होतं.
त्यासाठी त्याने स्वराज्याच्या प्रदेशात विध्वंस सुरू केला.
मंदिरांची तोडफोड...
गावांची लूट...
रयतेवर अत्याचार...
आणि सर्वत्र दहशत!
खानाला वाटत होतं...
शिवाजी महाराज रयतेचा त्रास पाहून गड सोडतील.
पण महाराज त्याची चाल ओळखून होते.
त्यांच्या मनाला रयतेचा त्रास नक्कीच होत होता.
पण भावनेच्या भरात निर्णय घेऊन...
संपूर्ण स्वराज्य धोक्यात घालणं त्यांना मान्य नव्हतं.
म्हणून महाराजांनी संयम ठेवला.
आणि थेट युद्ध टाळलं.
अफझलखान वाईला येऊन पोहोचला.
आता त्याने दुसरी चाल खेळली.
त्याने आपला वकील...
कृष्णाजी भास्कर याला महाराजांकडे पाठवलं.
कृष्णाजी भास्कराने महाराजांसमोर खानाचा प्रस्ताव ठेवला.
“महाराजांनी माझ्यासोबत विजापूरला यावं.
बडी बेगमशी समेट करावा.
गैरसमज दूर करावेत.
आणि आदिलशाहीचे मांडलिक म्हणून आपलं वतन सांभाळावं.
अफझलखान आणि शहाजीराजांचे जुने संबंध आहेत.
खान महाराजांना सुरक्षितपणे विजापूरला घेऊन जाईल.”
पण...
महाराजांच्या दरबारात कोणाचाही या प्रस्तावावर विश्वास बसला नाही.
सगळ्यांना एकच संशय होता.
हा प्रस्ताव फक्त दगाबाजीची सुरुवात आहे!
अफझलखान भेटीच्या बहाण्याने महाराजांना मारण्याचा प्रयत्न करणार...
अशी भीती सगळ्यांनी व्यक्त केली.
म्हणून महाराजांनी वाईला जाण्यास नकार दिला.
पण कृष्णाजी भास्कराशी महाराजांनी एकांतात संवाद साधला.
खानाने केलेला विध्वंस...
रयतेवरचे अत्याचार...
मंदिरांची झालेली तोडफोड...
हे सगळं कृष्णाजी भास्कराने स्वतः पाहिलं होतं.
महाराजांनी त्याच्या मनातील भावना ओळखल्या.
आणि अखेर कृष्णाजी भास्कराने खानाच्या मनात काहीतरी दगाबाजी असण्याची शक्यता असल्याचं संकेत दिलं.
महाराजांनी मग कृष्णाजी भास्करला परत खानाकडे पाठवलं.
आणि आपल्या बाजूने वकील म्हणून गोपीनाथपंतांना पाठवलं.
अफझलखानाला वाटलं होतं...
शिवाजी स्वतः येतील.
पण महाराज आले नाहीत.
त्यामुळे खान नाराज झाला.
मात्र बोलणी सुरू राहिली.
आणि शेवटी...
प्रतापगडाच्या पायथ्याशी भेटण्याचं ठरलं.
प्रतापगडाच्या पायथ्याशी एक भव्य शामियाना उभारण्यात आला.
भेटीची व्यवस्था करण्यात आली.
पण या शांत दिसणाऱ्या भेटीच्या मागे...
दोन्ही बाजूंनी युद्धाची तयारी सुरू होती.
जंगलात...
झाडाझुडपांमध्ये...
मराठ्यांच्या फौजा दबा धरून बसल्या होत्या.
फक्त इशाऱ्याची वाट पाहत.
महाराजांना धोका माहीत होता.
म्हणून त्यांनीही पूर्ण खबरदारी घेतली.
भेटीचा दिवस उजाडला.
महाराजांनी आधी अंगावर चिलखत चढवलं.
त्यावर अंगरखा घातला.
डोक्यावर शिरस्त्राण...
त्यावर जिरेटोप.
जवळ खंजीर...
आणि वाघनखं.
बाहेरून पाहिलं तर महाराज शांत दिसत होते.
पण त्यांना माहीत होतं...
आजची भेट अत्यंत धोकादायक आहे.
मातोश्री जिजाबाई चिंतेत होत्या.
आणि महाराजांच्या मनातही अनेक विचार सुरू होते.
रयतेवर झालेला अत्याचार...
अफझलखानाचा दगाबाज स्वभाव...
आणि स्वराज्याचा प्रश्न...
सगळं त्यांच्या डोळ्यासमोर होतं.
महाराजांनी मनाशी एक निर्धार केला होता.
आज...
या संकटाचा शेवट करायचा.
भेटीला निघण्यापूर्वी महाराजांनी आपल्या सरदारांशी शेवटची चर्चा केली.
सगळ्यांना त्यांच्या जबाबदाऱ्या समजावून सांगितल्या.
आणि मग एक अत्यंत महत्त्वाची गोष्ट सांगितली.
“आम्हाला काही झालं...
तर स्वराज्य थांबता कामा नये.
संभाजीराजांना आमच्या जागी मानावं.
आणि माँसाहेबांच्या आज्ञेप्रमाणे स्वराज्याचा कारभार चालवावा.”
हे ऐकून...
सगळ्यांच्या काळजाचा ठोका चुकला.
महाराजांनी मात्र सगळ्यांना धीर दिला.
“आपल्यासोबत भवानीमातेचा आशीर्वाद आहे.
माँसाहेबांचे आशीर्वाद आहेत.
आपण नक्की यशस्वी होऊ.
ही फक्त खबरदारी म्हणून सांगितलेली गोष्ट आहे.”
आणि महाराज...
प्रतापगडाच्या पायथ्याकडे निघाले.
अफझलखान आपल्या प्रचंड फौजेसह आला होता.
पण भेटीच्या ठिकाणापासून काही अंतरावर त्याचं सैन्य थांबवण्यात आलं.
शामियान्यात फक्त काही मोजकीच माणसं असणार होती.
शिवाजी महाराजांसोबत होते...
जिवा महाला...
आणि येसाजी कंक.
तर अफझलखानासोबत होता...
सय्यद बंडा.
प्रचंड शरीरयष्टीचा आणि बलवान योद्धा.
दोन्ही बाजू सज्ज होत्या.
पण बाहेरून मात्र...
सगळं शांत दिसत होतं.
महाराज शामियान्यात पोहोचले.
काही क्षणांनी अफझलखान पुढे आला.
त्याने महाराजांकडे पाहिलं.
आणि म्हणाला,
“आओ शिवाजी...
गले मिलते हैं!”
महाराज पुढे गेले.
दोघांची गळाभेट झाली.
आणि...
अचानक अफझलखानाने महाराजांना आपल्या प्रचंड बाहूंमध्ये घट्ट पकडलं!
त्याच्या हातातला खंजीर महाराजांच्या दिशेने आला.
वार झाला!
महाराजांचा अंगरखा फाटला...
पण आत असलेल्या चिलखतामुळे महाराज बचावले.
क्षणाचाही विलंब न करता महाराजांनी प्रत्युत्तर दिलं.
खंजीराने वार केला...
आणि वाघनखांनी अफझलखानावर प्रहार केला.
अफझलखान जखमी झाला.
तो वेदनेने ओरडला.
आणि तेवढ्यात...
सय्यद बंडा महाराजांवर चालून आला!
पण जिवा महाला मध्ये आडवा आला.
त्याने सय्यद बंडाचा हल्ला परतवून लावला.
आणि महाराजांचे प्राण वाचवले.
म्हणूनच पुढे एक वाक्य इतिहासात अमर झालं...
“होता जिवा...
म्हणून वाचला शिवा!”
आता संकेताची वेळ झाली होती.
प्रतापगडावरून तोफेचा आवाज झाला.
आणि त्या एका आवाजासोबत...
जंगलात दबा धरून बसलेल्या मराठा सैन्याच्या तुकड्या बाहेर पडल्या!
अचानक हल्ला!
अफझलखानाच्या सैन्याला काही कळायच्या आत...
मराठे त्यांच्या छावणीवर तुटून पडले.
मोठं सैन्य असूनही...
अचानक झालेल्या हल्ल्यामुळे आदिलशाहीच्या फौजांची दाणादाण उडाली.
घोडे...
हत्ती...
हत्यारं...
तोफा...
आणि मोठ्या प्रमाणावर युद्धसामग्री...
मराठ्यांच्या हाती लागली.
हीच होती शिवाजी महाराजांची युद्धनीती.
शत्रूला आपल्या सोयीच्या ठिकाणी खेचायचं...
त्याला गाफील ठेवायचं...
आणि योग्य वेळ साधून अचानक हल्ला करायचा.
पुढे हीच युद्धपद्धती...
“गनिमी कावा”
म्हणून प्रसिद्ध झाली.
अफझलखानाचा पराभव हा फक्त एका सरदाराचा पराभव नव्हता.
तो स्वराज्याच्या वाढत्या सामर्थ्याचा मोठा संदेश होता.
ज्याच्या नावाने मोठमोठे सरदार घाबरायचे...
तो अफझलखान...
शिवाजी महाराजांसमोर पराभूत झाला होता.
आणि या विजयाची बातमी वाऱ्यासारखी सर्वत्र पसरली.
शिवाजी महाराजांचं नाव आता फक्त सह्याद्रीपुरतं राहिलं नव्हतं.
त्यांच्या पराक्रमाची चर्चा दूरदूरपर्यंत होऊ लागली.
या विजयावर पोवाडे रचले गेले.
गायकांनी...
शाहीरांनी...
आणि जनतेने...
महाराजांच्या या पराक्रमाचा जयघोष केला.
“केसरी गुहेसमीप...
मदहत्ती चालला...”
सिंहाने हत्तीवर केलेल्या मातेसारखा हा पराक्रम लोकांच्या मनात घर करून राहिला.
पण या संपूर्ण घटनेतून एक गोष्ट स्पष्ट दिसते.
शिवाजी महाराजांचं सामर्थ्य केवळ त्यांच्या तलवारीत नव्हतं.
ते त्यांच्या बुद्धीत होतं.
त्यांच्या संयमात होतं.
त्यांच्या निर्णयक्षमतेत होतं.
आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे...
स्वराज्यासाठी काहीही करण्याच्या त्यांच्या अढळ निर्धारात होतं.
समोर शत्रू मोठा असो...
सैन्य प्रचंड असो...
धोका कितीही मोठा असो...
महाराजांनी कधीही स्वराज्याची वाट सोडली नाही.
आदिलशाही असो...
मोगल असोत...
निजामशाही असो...
किंवा इतर कोणतीही मोठी सत्ता असो...
शिवाजी महाराजांनी कोणाचीही तमा बाळगली नाही.
सह्याद्रीच्या या मातीतून...
एका छोट्याशा स्वराज्याची सुरुवात झाली.
आणि त्या स्वराज्याचा राजा...
इतिहासात कायमचा अमर झाला.
छत्रपती शिवाजी महाराज!
जय भवानी!
जय शिवराय!कल्पना करा...
एका बाजूला प्रचंड सैन्यशक्ती असलेली आदिलशाही...
दुसऱ्या बाजूला मोगलांची अफाट सत्ता...
आणि या दोन्ही बलाढ्य सत्तांच्या मध्ये...
सह्याद्रीच्या कुशीत एक छोटंसं स्वराज्य उभं राहत होतं.
हे स्वराज्य उभं करणारा राजा होता...
छत्रपती शिवाजी महाराज!
शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची मुहूर्तमेढ रोवली आणि किल्ले जिंकण्याचा, रयतेला स्वराज्य देण्याचा धडाका सुरू केला.
आदिलशाही आणि मोगलांनी त्यांना थांबवण्याचे अनेक प्रयत्न केले.
पण महाराज थांबले नाहीत.
धमक्या आल्या...
अडचणी आल्या...
मोठमोठे शत्रू समोर उभे राहिले...
पण महाराजांचा निर्धार एकच होता.
स्वराज्य!
आणि हे स्वराज्य आता आदिलशाहीच्या डोळ्यात खुपत होतं.
आदिलशाहच्या मृत्यूनंतर त्याचा अल्पवयीन मुलगा गादीवर आला.
कारभाराची सूत्रे त्याची आई...
बडी बेगम...
हिच्या हातात होती.
एक दिवस विजापूरच्या दरबारात सभा भरली.
दरबारात आदिलशाहीचे अनेक मातब्बर सरदार उपस्थित होते.
बडी बेगमने सगळ्यांकडे पाहिलं...
आणि संतापलेल्या आवाजात म्हणाली,
“शिवाजीने आपल्या मुलुखातून किल्ले घेतले...
आपल्या प्रदेशात लुटालूट केली...
आणि आता स्वतःचं राज्य उभं करण्याचं स्वप्न पाहतोय!
आणि तुम्ही सगळे सरदार...
फक्त बघत बसला आहात?”
दरबारात शांतता पसरली.
बेगम पुन्हा म्हणाली,
“आज शिवाजीने किल्ले घेतलेत...
उद्या दुसरा एखादा सरदार उठेल आणि आपलं स्वतंत्र राज्य निर्माण करेल.
हे अजिबात चालणार नाही!
मला सांगा...
कोण करणार शिवाजीचा बंदोबस्त?”
क्षणभर...
सगळे सरदार एकमेकांकडे पाहू लागले.
पण...
कोणीही पुढे आलं नाही.
बडी बेगमचा संताप आणखी वाढला.
“शरम वाटली पाहिजे तुम्हाला!
तुम्हाला दिलेली वतने...
तुमच्या जहागिऱ्या...
कशासाठी?
फक्त ऐशोआराम करण्यासाठी?
राज्याच्या शत्रूचा बंदोबस्त करायला एकही सरदार पुढे येत नाही?”
आणि तेवढ्यात...
दरबारात एक बुलंद आवाज घुमला.
“बेगम साहेब!”
सगळ्यांच्या नजरा त्या आवाजाच्या दिशेने वळल्या.
एक प्रचंड धिप्पाड सरदार उठला.
तो हळूहळू दरबाराच्या मध्यभागी आला.
आणि म्हणाला...
“मी करेन...
शिवाजीचा बंदोबस्त!”
तो सरदार दुसरा तिसरा कोणी नव्हता.
तो होता...
आदिलशाहीचा प्रसिद्ध सेनानी...
अफझलखान!
आपल्या प्रचंड शरीरयष्टीसाठी, युद्धकौशल्यासाठी आणि क्रूर स्वभावासाठी प्रसिद्ध असलेला अफझलखान.
त्याने दरबारात कुर्निसात केला आणि आत्मविश्वासाने म्हणाला,
“बेगम साहेब...
फिकीर करू नका.
मी करतो शिवाजीचा बंदोबस्त.
आजवर माझ्यासमोर कोणी टिकलेलं नाही.
हा शिवाजी तर अजून कालचा पोरगा आहे!
त्याला पकडून...
तुमच्या समोर जिवंत हजर करतो.”
असं म्हणत अफझलखान मोठमोठ्याने हसू लागला.
त्याच्या त्या राक्षसी हास्याने संपूर्ण दरबार दणाणून गेला.
बडी बेगम खूश झाली.
ती म्हणाली,
“वाह अफझलखान!
याला म्हणतात बहादुराचा बुलंद इरादा.
अल्लाह तुम्हाला कामयाब करो!”
आणि मग...
अफझलखानाला या मोहिमेसाठी मागेल तेवढं सैन्य देण्यात आलं.
हत्ती...
घोडे...
उंट...
तोफा...
हत्यारं...
आणि प्रचंड लवाजमा.
अफझलखान विजापूरहून स्वराज्यावर चाल करून निघाला.
ही बातमी काही दिवसांतच शिवाजी महाराजांपर्यंत पोहोचली.
अफझलखान म्हणजे साधा शत्रू नव्हता.
तो दगाबाजीसाठी आणि क्रूरतेसाठी कुप्रसिद्ध होता.
त्याच्या मोहिमेची बातमी पसरताच स्वराज्यात चिंतेचं वातावरण निर्माण झालं.
सगळ्यांना एकच काळजी होती...
अफझलखानाची फौज प्रचंड होती.
आणि स्वराज्य अजून नवखं होतं.
समोरासमोर मैदानात लढाई झाली...
तर मराठ्यांचं सैन्य टिकेल का?
हा प्रश्न सगळ्यांच्या मनात होता.
म्हणूनच अनेकांनी महाराजांना विनंती केली,
“महाराज...
खानाशी थेट युद्ध करू नका.”
महाराजांनी परिस्थिती ओळखली.
आणि प्रतापगडावर मुक्काम केला.
पण अफझलखानाला महाराजांना बाहेर काढायचं होतं.
त्यासाठी त्याने स्वराज्याच्या प्रदेशात विध्वंस सुरू केला.
मंदिरांची तोडफोड...
गावांची लूट...
रयतेवर अत्याचार...
आणि सर्वत्र दहशत!
खानाला वाटत होतं...
शिवाजी महाराज रयतेचा त्रास पाहून गड सोडतील.
पण महाराज त्याची चाल ओळखून होते.
त्यांच्या मनाला रयतेचा त्रास नक्कीच होत होता.
पण भावनेच्या भरात निर्णय घेऊन...
संपूर्ण स्वराज्य धोक्यात घालणं त्यांना मान्य नव्हतं.
म्हणून महाराजांनी संयम ठेवला.
आणि थेट युद्ध टाळलं.
अफझलखान वाईला येऊन पोहोचला.
आता त्याने दुसरी चाल खेळली.
त्याने आपला वकील...
कृष्णाजी भास्कर याला महाराजांकडे पाठवलं.
कृष्णाजी भास्कराने महाराजांसमोर खानाचा प्रस्ताव ठेवला.
“महाराजांनी माझ्यासोबत विजापूरला यावं.
बडी बेगमशी समेट करावा.
गैरसमज दूर करावेत.
आणि आदिलशाहीचे मांडलिक म्हणून आपलं वतन सांभाळावं.
अफझलखान आणि शहाजीराजांचे जुने संबंध आहेत.
खान महाराजांना सुरक्षितपणे विजापूरला घेऊन जाईल.”
पण...
महाराजांच्या दरबारात कोणाचाही या प्रस्तावावर विश्वास बसला नाही.
सगळ्यांना एकच संशय होता.
हा प्रस्ताव फक्त दगाबाजीची सुरुवात आहे!
अफझलखान भेटीच्या बहाण्याने महाराजांना मारण्याचा प्रयत्न करणार...
अशी भीती सगळ्यांनी व्यक्त केली.
म्हणून महाराजांनी वाईला जाण्यास नकार दिला.
पण कृष्णाजी भास्कराशी महाराजांनी एकांतात संवाद साधला.
खानाने केलेला विध्वंस...
रयतेवरचे अत्याचार...
मंदिरांची झालेली तोडफोड...
हे सगळं कृष्णाजी भास्कराने स्वतः पाहिलं होतं.
महाराजांनी त्याच्या मनातील भावना ओळखल्या.
आणि अखेर कृष्णाजी भास्कराने खानाच्या मनात काहीतरी दगाबाजी असण्याची शक्यता असल्याचं संकेत दिलं.
महाराजांनी मग कृष्णाजी भास्करला परत खानाकडे पाठवलं.
आणि आपल्या बाजूने वकील म्हणून गोपीनाथपंतांना पाठवलं.
अफझलखानाला वाटलं होतं...
शिवाजी स्वतः येतील.
पण महाराज आले नाहीत.
त्यामुळे खान नाराज झाला.
मात्र बोलणी सुरू राहिली.
आणि शेवटी...
प्रतापगडाच्या पायथ्याशी भेटण्याचं ठरलं.
प्रतापगडाच्या पायथ्याशी एक भव्य शामियाना उभारण्यात आला.
भेटीची व्यवस्था करण्यात आली.
पण या शांत दिसणाऱ्या भेटीच्या मागे...
दोन्ही बाजूंनी युद्धाची तयारी सुरू होती.
जंगलात...
झाडाझुडपांमध्ये...
मराठ्यांच्या फौजा दबा धरून बसल्या होत्या.
फक्त इशाऱ्याची वाट पाहत.
महाराजांना धोका माहीत होता.
म्हणून त्यांनीही पूर्ण खबरदारी घेतली.
भेटीचा दिवस उजाडला.
महाराजांनी आधी अंगावर चिलखत चढवलं.
त्यावर अंगरखा घातला.
डोक्यावर शिरस्त्राण...
त्यावर जिरेटोप.
जवळ खंजीर...
आणि वाघनखं.
बाहेरून पाहिलं तर महाराज शांत दिसत होते.
पण त्यांना माहीत होतं...
आजची भेट अत्यंत धोकादायक आहे.
मातोश्री जिजाबाई चिंतेत होत्या.
आणि महाराजांच्या मनातही अनेक विचार सुरू होते.
रयतेवर झालेला अत्याचार...
अफझलखानाचा दगाबाज स्वभाव...
आणि स्वराज्याचा प्रश्न...
सगळं त्यांच्या डोळ्यासमोर होतं.
महाराजांनी मनाशी एक निर्धार केला होता.
आज...
या संकटाचा शेवट करायचा.
भेटीला निघण्यापूर्वी महाराजांनी आपल्या सरदारांशी शेवटची चर्चा केली.
सगळ्यांना त्यांच्या जबाबदाऱ्या समजावून सांगितल्या.
आणि मग एक अत्यंत महत्त्वाची गोष्ट सांगितली.
“आम्हाला काही झालं...
तर स्वराज्य थांबता कामा नये.
संभाजीराजांना आमच्या जागी मानावं.
आणि माँसाहेबांच्या आज्ञेप्रमाणे स्वराज्याचा कारभार चालवावा.”
हे ऐकून...
सगळ्यांच्या काळजाचा ठोका चुकला.
महाराजांनी मात्र सगळ्यांना धीर दिला.
“आपल्यासोबत भवानीमातेचा आशीर्वाद आहे.
माँसाहेबांचे आशीर्वाद आहेत.
आपण नक्की यशस्वी होऊ.
ही फक्त खबरदारी म्हणून सांगितलेली गोष्ट आहे.”
आणि महाराज...
प्रतापगडाच्या पायथ्याकडे निघाले.
अफझलखान आपल्या प्रचंड फौजेसह आला होता.
पण भेटीच्या ठिकाणापासून काही अंतरावर त्याचं सैन्य थांबवण्यात आलं.
शामियान्यात फक्त काही मोजकीच माणसं असणार होती.
शिवाजी महाराजांसोबत होते...
जिवा महाला...
आणि येसाजी कंक.
तर अफझलखानासोबत होता...
सय्यद बंडा.
प्रचंड शरीरयष्टीचा आणि बलवान योद्धा.
दोन्ही बाजू सज्ज होत्या.
पण बाहेरून मात्र...
सगळं शांत दिसत होतं.
महाराज शामियान्यात पोहोचले.
काही क्षणांनी अफझलखान पुढे आला.
त्याने महाराजांकडे पाहिलं.
आणि म्हणाला,
“आओ शिवाजी...
गले मिलते हैं!”
महाराज पुढे गेले.
दोघांची गळाभेट झाली.
आणि...
अचानक अफझलखानाने महाराजांना आपल्या प्रचंड बाहूंमध्ये घट्ट पकडलं!
त्याच्या हातातला खंजीर महाराजांच्या दिशेने आला.
वार झाला!
महाराजांचा अंगरखा फाटला...
पण आत असलेल्या चिलखतामुळे महाराज बचावले.
क्षणाचाही विलंब न करता महाराजांनी प्रत्युत्तर दिलं.
खंजीराने वार केला...
आणि वाघनखांनी अफझलखानावर प्रहार केला.
अफझलखान जखमी झाला.
तो वेदनेने ओरडला.
आणि तेवढ्यात...
सय्यद बंडा महाराजांवर चालून आला!
पण जिवा महाला मध्ये आडवा आला.
त्याने सय्यद बंडाचा हल्ला परतवून लावला.
आणि महाराजांचे प्राण वाचवले.
म्हणूनच पुढे एक वाक्य इतिहासात अमर झालं...
“होता जिवा...
म्हणून वाचला शिवा!”
आता संकेताची वेळ झाली होती.
प्रतापगडावरून तोफेचा आवाज झाला.
आणि त्या एका आवाजासोबत...
जंगलात दबा धरून बसलेल्या मराठा सैन्याच्या तुकड्या बाहेर पडल्या!
अचानक हल्ला!
अफझलखानाच्या सैन्याला काही कळायच्या आत...
मराठे त्यांच्या छावणीवर तुटून पडले.
मोठं सैन्य असूनही...
अचानक झालेल्या हल्ल्यामुळे आदिलशाहीच्या फौजांची दाणादाण उडाली.
घोडे...
हत्ती...
हत्यारं...
तोफा...
आणि मोठ्या प्रमाणावर युद्धसामग्री...
मराठ्यांच्या हाती लागली.
हीच होती शिवाजी महाराजांची युद्धनीती.
शत्रूला आपल्या सोयीच्या ठिकाणी खेचायचं...
त्याला गाफील ठेवायचं...
आणि योग्य वेळ साधून अचानक हल्ला करायचा.
पुढे हीच युद्धपद्धती...
“गनिमी कावा”
म्हणून प्रसिद्ध झाली.
अफझलखानाचा पराभव हा फक्त एका सरदाराचा पराभव नव्हता.
तो स्वराज्याच्या वाढत्या सामर्थ्याचा मोठा संदेश होता.
ज्याच्या नावाने मोठमोठे सरदार घाबरायचे...
तो अफझलखान...
शिवाजी महाराजांसमोर पराभूत झाला होता.
आणि या विजयाची बातमी वाऱ्यासारखी सर्वत्र पसरली.
शिवाजी महाराजांचं नाव आता फक्त सह्याद्रीपुरतं राहिलं नव्हतं.
त्यांच्या पराक्रमाची चर्चा दूरदूरपर्यंत होऊ लागली.
या विजयावर पोवाडे रचले गेले.
गायकांनी...
शाहीरांनी...
आणि जनतेने...
महाराजांच्या या पराक्रमाचा जयघोष केला.
“केसरी गुहेसमीप...
मदहत्ती चालला...”
सिंहाने हत्तीवर केलेल्या मातेसारखा हा पराक्रम लोकांच्या मनात घर करून राहिला.
पण या संपूर्ण घटनेतून एक गोष्ट स्पष्ट दिसते.
शिवाजी महाराजांचं सामर्थ्य केवळ त्यांच्या तलवारीत नव्हतं.
ते त्यांच्या बुद्धीत होतं.
त्यांच्या संयमात होतं.
त्यांच्या निर्णयक्षमतेत होतं.
आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे...
स्वराज्यासाठी काहीही करण्याच्या त्यांच्या अढळ निर्धारात होतं.
समोर शत्रू मोठा असो...
सैन्य प्रचंड असो...
धोका कितीही मोठा असो...
महाराजांनी कधीही स्वराज्याची वाट सोडली नाही.
आदिलशाही असो...
मोगल असोत...
निजामशाही असो...
किंवा इतर कोणतीही मोठी सत्ता असो...
शिवाजी महाराजांनी कोणाचीही तमा बाळगली नाही.
सह्याद्रीच्या या मातीतून...
एका छोट्याशा स्वराज्याची सुरुवात झाली.
आणि त्या स्वराज्याचा राजा...
इतिहासात कायमचा अमर झाला.
छत्रपती शिवाजी महाराज!
जय भवानी!
जय शिवराय!
