मराठ्यांच्या घोड्यांच्या टापांचा आवाज आता केवळ दख्खनच्या पठारापुरता मर्यादित राहिला नव्हता. त्या टापांचा गडगडाट उत्तरेतील मैदानांवर घुमू लागला होता. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी पाहिलेल्या हिंदवी स्वराज्याच्या स्वप्नाला आता संपूर्ण हिंदुस्थानात नवी दिशा मिळत होती. आणि या स्वप्नाला सामर्थ्य देत होता एक असा सेनानी, ज्याच्या युद्धनीतीपुढे बलाढ्य शत्रूही हतबल होत होते. ज्याच्या घोडदळाचा वेग वाऱ्यालाही लाजवेल असा होता. ज्याच्या नावाने मोगलांच्या दरबारात अस्वस्थता पसरत होती.
ते होते थोरले बाजीराव पेशवे!
इसवी सन १७३७. दिल्लीच्या तख्तावर बसला होता मोगल बादशहा मुहम्मदशाह रंगिला. एकेकाळी संपूर्ण हिंदुस्थानावर सत्ता गाजवणारे मोगल साम्राज्य आता आतून कमकुवत होत चालले होते. मात्र, त्यांच्या दरबारातील अहंकार अजूनही कायम होता. दुसरीकडे, बाजीराव पेशव्यांनी माळवा आणि बुंदेलखंडात मराठ्यांची ताकद वाढवली होती. उत्तरेकडील राजकारणात मराठ्यांचा प्रभाव दिवसेंदिवस वाढत होता.
पण दिल्लीतील काही मोगल सरदारांना मराठ्यांचा हा वाढता प्रभाव सहन होत नव्हता.
त्यापैकी एक होता सादतखान.
त्याने मराठ्यांविरुद्धच्या संघर्षात आपल्याला मोठे यश मिळाल्याचा दावा केला. मराठ्यांना यमुनेपलीकडे हाकलून लावल्याच्या आणि त्यांचे मोठे नुकसान केल्याच्या बातम्या त्याने बादशहापर्यंत पोहोचवल्या. या दाव्यांमुळे मोगल दरबारात आनंदाचे वातावरण निर्माण झाले. मराठ्यांची ताकद कमी झाली आहे, असा समज पसरवला जाऊ लागला.
मात्र, बाजीराव पेशवे अशा बातम्यांनी खचणारे नव्हते.
दिल्लीतील या फुशारक्या जेव्हा त्यांच्या कानावर पडल्या, तेव्हा त्यांनी परिस्थितीचा शांतपणे विचार केला. शत्रूच्या प्रत्येक हालचालीला समोरासमोर उत्तर देण्यापेक्षा त्याच्या सत्तेच्या मुळावर घाव घालणे अधिक परिणामकारक ठरेल, हे त्यांना ठाऊक होते.
बाजीरावांनी एक धाडसी निर्णय घेतला.
दिल्लीला धडा शिकवायचा!
पण त्यासाठी मोठ्या सैन्याशी थेट भिडण्याची गरज नव्हती. शत्रूला जिथे आपण पोहोचू शकतो, याची कल्पनाही नसेल, तिथे अचानक जाऊन धडकायचे होते. मोगल सरदारांना मराठ्यांची पुढची चाल ओळखता येऊ नये, अशी योजना आखायची होती.
आग्रा आणि मथुरेच्या दिशेने मराठ्यांना रोखण्यासाठी मोगल सैन्य सज्ज होते. त्यांना वाटत होते की बाजीराव याच मार्गाने दिल्लीकडे येतील. पण बाजीरावांच्या मनात काहीतरी वेगळेच होते.
त्यांनी वेगवान घोडदळाच्या साहाय्याने शत्रूच्या अंदाजांना धूळ चारण्याची योजना आखली. सैन्याचा वेग, मार्गाची निवड आणि अचानक केलेली हालचाल, हीच त्यांची सर्वात मोठी शस्त्रे होती.
मराठ्यांचे घोडदळ पुढे सरकू लागले.
दिवसामागून दिवस जात होते. घोड्यांच्या टापांनी धुळीचे लोट उडत होते. सैनिक थकवा बाजूला सारून पुढे जात होते. प्रत्येकाच्या मनात एकच ध्येय होते. दिल्लीपर्यंत पोहोचायचे आणि मोगल बादशहाला मराठ्यांची खरी ताकद दाखवून द्यायची.
तिकडे दिल्लीतील मोगल सरदार अजूनही आपल्या विजयाच्या गप्पांमध्ये मग्न होते. त्यांना कल्पनाही नव्हती की बाजीराव त्यांच्या सत्तेच्या केंद्राच्या इतक्या जवळ पोहोचत आहेत.
आणि मग आला तो दिवस, ज्याने दिल्लीच्या सत्ताधाऱ्यांना हादरवून सोडले.
२८ मार्च १७३७.
दिल्लीच्या परिसरात अचानक मराठ्यांच्या घोडदळाची चाहूल लागली. शहराच्या दिशेने धुळीचे लोट उठू लागले. पहारेकऱ्यांना काहीतरी अनपेक्षित घडत असल्याची जाणीव झाली. बातमी एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी पोहोचली. अखेर ती लाल किल्ल्यापर्यंत जाऊन धडकली.
बाजीराव पेशवे दिल्लीच्या वेशीपर्यंत येऊन पोहोचले होते!
ही बातमी ऐकताच मोगल दरबारात खळबळ उडाली. ज्या मराठ्यांना दूरवर रोखल्याचा दावा केला जात होता, तेच मराठे आता दिल्लीच्या दारात उभे होते. बादशहाच्या सत्तेला थेट आव्हान मिळाले होते.
मोगल सरदारांची तारांबळ उडाली. कोणाला सैन्य गोळा करण्याची घाई झाली, तर कोणाला शहराच्या संरक्षणाची चिंता सतावू लागली. दिल्लीच्या सुरक्षिततेबद्दल निर्माण झालेल्या या प्रश्नाने मोगल सत्तेचा आत्मविश्वास डळमळीत केला.
बाजीरावांचा हा हल्ला केवळ तलवारींच्या जोरावर केलेला हल्ला नव्हता. तो होता वेग, धाडस आणि अचूक युद्धनीतीचा विजय.
दिल्लीच्या संरक्षणासाठी मोगल सैन्य पुढे सरसावले. मराठ्यांना रोखण्याचा प्रयत्न झाला. संघर्ष पेटला. घोड्यांच्या टापांचा आवाज, सैनिकांच्या आरोळ्या आणि तलवारींची खणखण यामुळे परिसर रणभूमीत बदलला.
मराठा घोडदळाच्या वेगापुढे मोगल सैन्याला आपली व्यूहरचना सावरणे कठीण जात होते. बाजीरावांनी शत्रूला मोठ्या युद्धात गुंतवून ठेवण्याऐवजी त्याच्या मनोधैर्यावर घाव घातला. मराठे दिल्लीपर्यंत पोहोचू शकतात, त्यांच्या हालचाली रोखणे सोपे नाही आणि त्यांच्या सामर्थ्याला कमी लेखणे धोकादायक आहे, हा संदेश त्यांनी स्पष्टपणे दिला.
या मोहिमेचे महत्त्व इथेच संपत नव्हते.
बाजीरावांना दिल्ली जिंकून तिथे दीर्घकाळ मुक्काम करायचा नव्हता. त्यांचे उद्दिष्ट होते मोगल सत्तेला मराठ्यांची ताकद दाखवून देणे आणि उत्तरेतील राजकारणात मराठ्यांचे स्थान अधिक भक्कम करणे.
दिल्लीवर ताबा मिळवण्याची संधी असूनही, त्यांनी परिस्थितीचा विचार करून माघारीचा निर्णय घेतला. ही माघार पराभवाची नव्हती. ती होती नियोजनबद्ध युद्धनीतीचा भाग. शत्रूला हादरवून, त्याच्या मनात मराठ्यांविषयी कायमची भीती निर्माण करून आणि स्वतःच्या सैन्याची ताकद जपून परतणे, हा देखील विजयाचाच एक प्रकार होता.
बाजीरावांच्या या धाडसी मोहिमेने मोगल दरबाराला एक गोष्ट स्पष्ट करून दिली. मराठ्यांना आता केवळ दख्खनमधील शक्ती समजून चालणार नव्हते. त्यांची नजर दिल्लीच्या राजकारणावर होती आणि त्यांचे घोडदळ उत्तरेतील कोणत्याही सत्तेला आव्हान देऊ शकत होते.
या घटनेनंतर मोगल सत्ताधाऱ्यांनी मराठ्यांच्या वाढत्या प्रभावाकडे अधिक गांभीर्याने पाहण्यास सुरुवात केली. दिल्लीच्या संरक्षणासाठी मोठ्या तयारीची गरज असल्याचे त्यांना जाणवले. मराठ्यांना रोखण्यासाठी पुढील काळात आणखी मोठ्या हालचाली करण्यात आल्या.
पण बाजीरावांनी दिलेला धक्का इतिहासात नोंदला गेला होता.
एका बाजूला वैभवशाली लाल किल्ला, मोगल बादशहाचे तख्त आणि मोठ्या साम्राज्याची प्रतिष्ठा होती. दुसऱ्या बाजूला वेगवान घोडदळ, धाडसी नेतृत्व आणि शत्रूच्या अपेक्षांना छेद देणारी युद्धनीती होती.
आणि या युद्धनीतीचा सेनानी होता थोरले बाजीराव पेशवे.
त्यांनी दाखवून दिले की युद्ध जिंकण्यासाठी केवळ सैन्याची संख्या पुरेशी नसते. योग्य वेळी घेतलेला निर्णय, शत्रूच्या कमकुवत बाजूची अचूक ओळख आणि वेगाने केलेली हालचाल, यांमुळे इतिहासाची दिशा बदलू शकते.
दिल्लीवरील बाजीरावांची धडक ही मराठ्यांच्या सामर्थ्याची गर्जना होती. ती गर्जना सांगत होती की हिंदुस्थानच्या राजकारणात आता एक नवी शक्ती उदयास आली आहे. तिच्या घोड्यांच्या टापांचा आवाज दूरवर पोहोचणार होता आणि तिच्या युद्धनीतीची चर्चा अनेक वर्षे केली जाणार होती.
थोरले बाजीराव पेशवे यांचे नाव आजही घेतले जाते ते त्यांच्या अद्वितीय युद्धकौशल्यासाठी, अफाट वेगासाठी आणि अजेय आत्मविश्वासासाठी.
कारण इतिहासात काही योद्धे केवळ युद्धे लढत नाहीत. ते शत्रूच्या मनात भीती निर्माण करतात, आपल्या लोकांच्या मनात अभिमान जागवतात आणि पुढच्या पिढ्यांना धैर्याची प्रेरणा देतात.
थोरले बाजीराव पेशवे हे त्यापैकीच एक होते.
जय भवानी! जय शिवराय! जय महाराष्ट्र!
