मराठ्यांच्या घोड्यांच्या टापांनी एकेकाळी संपूर्ण हिंदुस्थान हादरवून सोडला होता. अटकेपार भगवे निशाण फडकवणाऱ्या मराठ्यांच्या सामर्थ्याचा दरारा दूरवर पसरला होता. पण इतिहासाच्या पानांवर आता एक असे युद्ध लिहिले जाणार होते, ज्याने महाराष्ट्राच्या काळजावर कायमची जखम केली.
उत्तरेकडून एक भयंकर वादळ हिंदुस्थानावर चालून येत होते. त्या वादळाचे नाव होते... अहमदशाह अब्दाली!
अफगाणिस्तानातून आलेल्या या आक्रमकाची नजर दिल्लीच्या सत्तेवर होती. त्याला रोखणे आवश्यक होते. उत्तरेतील मराठ्यांचे वर्चस्व टिकवणे आणि मोगल सत्तेच्या राजकारणात मराठ्यांचा प्रभाव कायम ठेवणे, ही मोठी जबाबदारी मराठ्यांवर येऊन पडली होती.
पुण्यातून एक विशाल फौज उत्तरेकडे रवाना झाली. या फौजेचे नेतृत्व करत होते मराठ्यांचे सेनापती सदाशिवराव भाऊ. त्यांच्या सोबत होते पेशवे नानासाहेबांचे पुत्र, तरुण आणि शूर विश्वासराव. तसेच, इब्राहिमखान गारदी यांचा शिस्तबद्ध आणि सामर्थ्यशाली तोफखाना मराठ्यांच्या सैन्याची ताकद वाढवत होता.
मराठ्यांचा आत्मविश्वास प्रचंड होता. त्यांच्या तलवारींनी अनेक रणांगणे गाजवली होती. पण यावेळी समोरचा शत्रू वेगळा होता. अब्दाली केवळ ताकदवान नव्हता, तर तो युद्धनीतीतही अत्यंत धूर्त होता.
मराठ्यांची फौज उत्तरेत पोहोचली, तेव्हा त्यांच्यासमोर संकटांची मालिका उभी राहिली.
राजकारणातील डावपेच, स्थानिक सत्ताधाऱ्यांची बदलती भूमिका आणि शत्रूच्या हालचालींमुळे मराठ्यांना अपेक्षित मदत मिळणे कठीण झाले. दुसरीकडे, अब्दालीने मराठ्यांच्या रसदपुरवठ्यावर घाव घालण्याची योजना आखली. अन्नधान्य आणि चाऱ्याचा पुरवठा कमी होत गेला. सैन्यापर्यंत आवश्यक वस्तू पोहोचणे कठीण झाले.
हळूहळू परिस्थिती गंभीर होत गेली.
नोव्हेंबर सतराशे साठमध्ये मराठे आणि अब्दालीचे सैन्य पानिपतच्या विशाल मैदानावर एकमेकांसमोर उभे ठाकले.
दोन्ही बाजूंना विजयाची आस होती. पण मराठ्यांसाठी हे युद्ध केवळ सत्तेचे नव्हते. उत्तरेतील आपले स्थान टिकवण्याची आणि शत्रूच्या आक्रमणाला रोखण्याची ती निर्णायक लढाई होती.
पानिपतच्या मैदानावर दिवस सरत होते. रात्री अधिक थंड होत होत्या. मराठ्यांच्या छावणीत अन्नाची टंचाई जाणवू लागली. घोड्यांना चारा मिळेनासा झाला. सैनिकांच्या चेहऱ्यावर थकवा दिसू लागला. अनेक आठवडे चाललेल्या कोंडीमुळे सैन्याचे मनोधैर्यही कसोटीवर लागले.
एकेकाळी विजयाच्या आशेने उत्तरेकडे निघालेली ती विशाल फौज आता उपासमार आणि थंडीशीही झुंज देत होती.
शेवटी मराठा सरदारांनी सदाशिवराव भाऊंसमोर आपली भूमिका स्पष्ट केली. शत्रूच्या वेढ्यात अडकून राहण्यापेक्षा रणांगणात उतरून निर्णायक लढाई लढणे अधिक योग्य ठरेल, असे त्यांना वाटत होते.
भाऊंनी परिस्थितीचा विचार केला.
आता माघार घेणे सोपे नव्हते. रसद कमी होत होती. सैन्याची सहनशक्ती संपत चालली होती. आणि शत्रूला अधिक वेळ दिला, तर परिस्थिती आणखी बिकट होऊ शकत होती.
निर्णय झाला.
आता लढाई होणार होती. आरपारची लढाई!
चौदा जानेवारी, सतराशे एकसष्ट.
मकरसंक्रांतीचा तो दिवस महाराष्ट्राच्या इतिहासात कायमचा कोरला जाणार होता.
पहाटेच्या अंधारातून सूर्य वर येऊ लागला. मराठ्यांच्या छावणीत हालचाली वाढल्या. सैनिकांनी शस्त्रे सज्ज केली. घोड्यांवर खोगीर चढवण्यात आले. तोफखाना तयार झाला. प्रत्येकाच्या मनात एकच विचार होता... विजय मिळवायचा, किंवा रणांगणावर प्राण अर्पण करायचे.
आणि मग संपूर्ण मैदान दणाणून सोडणारी गर्जना झाली.
हर हर महादेव!
मराठ्यांचे सैन्य शत्रूच्या दिशेने पुढे सरसावले.
युद्धाची सुरुवात इब्राहिमखान गारदी यांच्या तोफखान्याने झाली. तोफांचे आवाज आकाशात घुमू लागले. धुराचे लोट उठले. अफगाण सैन्याच्या फळीवर तोफगोळ्यांचा मारा सुरू झाला.
गारदींच्या शिस्तबद्ध तोफखान्याने शत्रूला मोठे नुकसान पोहोचवले. मराठ्यांच्या पायदळाने आणि घोडदळानेही जोरदार हल्ला चढवला.
रणांगणावर धूळ उडत होती. तलवारी एकमेकांवर आदळत होत्या. घोड्यांच्या टापांचा आवाज आणि सैनिकांच्या गर्जना यामुळे पानिपतचे मैदान हादरून गेले होते.
मराठ्यांनी प्रचंड शौर्याने लढाई केली. त्यांच्या आक्रमणामुळे अब्दालीच्या सैन्यावर दबाव निर्माण झाला. युद्धाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात मराठ्यांची बाजू वरचढ होत असल्याचे दिसत होते.
मराठा छावणीत आशेचा किरण निर्माण झाला.
कदाचित विजय जवळ आला होता.
कदाचित या एका लढाईने उत्तरेतील मराठ्यांचे स्थान अधिक भक्कम होणार होते.
पण रणांगणावर विजय आणि पराभव यांच्यातील अंतर कधी कधी एका क्षणाचे असते.
आणि पानिपतच्या रणांगणावर असाच एक काळीज पिळवटून टाकणारा क्षण आला.
युद्ध सुरू असताना अचानक एक गोळी विश्वासरावांना लागली.
हत्तीच्या अंबारीतून युद्धाचे नेतृत्व करणारे हे तरुण राजपुत्र रणांगणावर कोसळले.
विश्वासरावांच्या मृत्यूची बातमी मराठा सैन्यात वाऱ्यासारखी पसरली.
ज्या तरुणाच्या रूपाने अनेकांना भविष्याची आशा दिसत होती, तोच आता रणांगणावर पडला होता. सैनिकांच्या मनावर या घटनेचा जबरदस्त परिणाम झाला.
सदाशिवराव भाऊंनाही हा धक्का असह्य होता.
पण युद्ध थांबले नव्हते. शत्रू समोर उभा होता. आणि प्रत्येक क्षण महत्त्वाचा होता.
भाऊंनी आपल्या हत्तीवरून खाली उतरून घोड्यावर स्वार झाल्याचे वर्णन इतिहासातील अनेक कथनांत आढळते. ते थेट रणांगणात उतरले आणि शत्रूच्या फळीवर तुटून पडले.
त्यांच्या तलवारीचे वार सुरू होते. आजूबाजूला धुराचे लोट होते. रणांगणावर मृत्यूचे थैमान सुरू होते.
पण गोंधळ वाढत चालला होता.
हत्तीवर भाऊ दिसेनासे झाल्यामुळे सैन्यात वेगवेगळ्या बातम्या पसरू लागल्या. सेनापतींबद्दल अनिश्चितता निर्माण झाली. सैनिकांचा संपर्क तुटू लागला. आणि याच गोंधळाचा फायदा अब्दालीच्या सैन्याने घेतला.
अब्दालीने आपले राखीव सैन्य पुढे आणले. ताज्या दमाच्या सैनिकांनी मराठ्यांवर नव्याने हल्ले चढवले. मराठे अनेक तासांपासून लढत होते. उपासमार, थंडी आणि सततच्या संघर्षामुळे त्यांची ताकद कमी झाली होती.
आता शत्रूचे हल्ले अनेक दिशांनी होऊ लागले.
रणांगणाचे चित्र बदलत गेले.
मराठ्यांनी शौर्याची शर्थ केली. प्रत्येक सैनिक शेवटपर्यंत लढण्याचा प्रयत्न करत होता. पण परिस्थिती हाताबाहेर जात होती.
अनेक पराक्रमी सरदार रणांगणावर पडले. असंख्य सैनिकांनी प्राणांची आहुती दिली. इब्राहिमखान गारदी यांच्या तोफखान्याने शक्य तितका प्रतिकार केला. त्यांचे सैन्यही प्रचंड संघर्षातून जात होते.
सदाशिवराव भाऊंचे नेमके काय झाले, याबद्दल इतिहासात विविध उल्लेख आढळतात. मात्र, त्या रणांगणावर त्यांच्यासारख्या महत्त्वाच्या सेनापतीचा ठावठिकाणा हरवणे, ही मराठ्यांसाठी मोठी शोकांतिका ठरली.
सूर्य पश्चिमेला झुकू लागला.
पानिपतच्या मैदानावर मराठ्यांच्या स्वप्नांचा चुराडा होत होता. हजारो कुटुंबांचे संसार उद्ध्वस्त झाले. अनेक स्त्रियांचे कुंकू पुसले गेले. अनेक मातांनी आपले पुत्र गमावले. आणि महाराष्ट्रातील असंख्य घरांवर दुःखाचा डोंगर कोसळला.
ही केवळ एका सैन्याची हानी नव्हती.
हा महाराष्ट्राच्या काळजावर झालेला घाव होता.
युद्धाची बातमी पुण्यापर्यंत पोहोचली, तेव्हा पेशव्यांच्या दरबारावर शोककळा पसरली. विश्वासरावांच्या मृत्यूने आणि मराठ्यांच्या प्रचंड हानीने पेशवे नानासाहेबांना मोठा मानसिक धक्का बसला.
पानिपतच्या पराभवाची बातमी सांगणाऱ्या पत्रातील शब्द आजही इतिहासाच्या स्मरणात आहेत.
दोन मोती गळाले, सत्तावीस मोहरा हरवल्या... आणि चिल्लर खुर्दा किती गेला, याची गणतीच नाही.
या शब्दांतून त्या पराभवाची भीषणता आणि मराठ्यांच्या झालेल्या अपार हानीची कल्पना येते.
पानिपतच्या तिसऱ्या युद्धात मराठ्यांचा पराभव झाला. त्यांच्या उत्तरेकडील विस्ताराला मोठा धक्का बसला. अनेक अनुभवी सेनानी गमावले गेले. साम्राज्याच्या भविष्यासमोर नवी आव्हाने उभी राहिली.
पण पानिपतची कथा इथे संपत नाही.
कारण या युद्धात मराठ्यांनी दाखवलेले शौर्य, त्याग आणि जिद्द इतिहासातून पुसता येणार नव्हती.
अब्दालीने रणांगणावर विजय मिळवला, पण त्याला अपेक्षित असलेली कायमस्वरूपी राजकीय पकड हिंदुस्थानात निर्माण करता आली नाही. पुढील काळात मराठ्यांनी पुन्हा आपली शक्ती उभी केली आणि उत्तर भारतातील राजकारणात पुनरागमन केले.
पानिपतचा पराभव हा मराठ्यांसाठी अत्यंत मोठा धक्का होता. पण तो त्यांच्या इतिहासाचा शेवट नव्हता.
तो होता एका कठोर धड्याचा आरंभ.
युद्धात केवळ शौर्य पुरेसे नसते. योग्य रसद, मजबूत मित्रसंबंध, अचूक नियोजन आणि बदलत्या परिस्थितीनुसार निर्णय घेण्याची क्षमता यांनाही तितकेच महत्त्व असते. पानिपतने या सत्याची जाणीव करून दिली.
आजही पानिपतचे नाव घेतले की डोळ्यांसमोर उभे राहतात सदाशिवराव भाऊंचे धाडस, विश्वासरावांचे बलिदान, इब्राहिमखान गारदींची निष्ठा आणि हजारो मराठा सैनिकांचा अदम्य पराक्रम.
त्यांनी रणांगणावर आपले सर्वस्व पणाला लावले.
काहींनी आपले कुटुंब गमावले. काहींनी आपले भविष्य गमावले. आणि अनेकांनी मातृभूमीच्या रक्षणासाठी आपले प्राण अर्पण केले.
पानिपतची लढाई ही केवळ एका पराभवाची कथा नाही.
ती आहे शौर्याची कथा.
ती आहे त्यागाची कथा.
ती आहे नियतीशी झुंज देणाऱ्या एका महान पिढीची कथा.
आणि ती आपल्याला आठवण करून देते की इतिहासातील विजय आणि पराभव यांपलीकडेही काही गोष्टी कायम जिवंत राहतात.
धैर्य.
स्वाभिमान.
आणि आपल्या भूमीवरील प्रेम.
पानिपतच्या रणांगणावर पडलेल्या त्या वीरांना मानाचा मुजरा.
जय भवानी! जय शिवराय! जय महाराष्ट्र!
