त्यांच्याकडे प्रचंड सैन्य नव्हते. हातात तलवार नव्हती. आणि सोबत हजारो सैनिकही नव्हते.
पण त्यांच्याकडे होते असीम धैर्य, असामान्य बुद्धिमत्ता आणि भारताला स्वतंत्र पाहण्याची प्रबळ इच्छा!
ते होते नेताजी सुभाषचंद्र बोस!
ही गोष्ट आहे त्यांच्या आयुष्यातील एका अशा थरारक प्रसंगाची, ज्याने ब्रिटिशांच्या बलाढ्य गुप्तचर यंत्रणेला हादरवून सोडले.
एका बाजूला हजारो पोलिसांचा पहारा...
दुसऱ्या बाजूला ब्रिटिश सरकारची नजर...
आणि या सगळ्यांच्या मधून बाहेर पडण्याचा निर्धार केलेला एक क्रांतिकारक!
ही गोष्ट आहे नेताजींच्या ऐतिहासिक सुटकेची!
१९४० साल होते. दुसरे महायुद्ध सुरू झाले होते. संपूर्ण जग युद्धाच्या आगीत होरपळत होते. ब्रिटिश सरकार भारतातील स्वातंत्र्य चळवळीला चिरडून टाकण्याचा प्रयत्न करत होते.
पण नेताजी सुभाषचंद्र बोस इंग्रजांच्या दडपशाहीला घाबरणाऱ्यांपैकी नव्हते.
त्यांना स्पष्ट वाटत होते की केवळ विनंत्या करून आणि ब्रिटिश सरकारच्या निर्णयांची वाट पाहून भारताला स्वातंत्र्य मिळणार नाही. इंग्रजांच्या सत्तेला निर्णायक आव्हान देण्यासाठी मोठी आणि धाडसी कृती आवश्यक होती.
त्यांच्या या विचारांमुळे ब्रिटिश सरकार अस्वस्थ झाले होते.
नेताजींची लोकप्रियता वाढत होती. तरुण त्यांच्या विचारांनी प्रेरित होत होते. त्यांच्या भाषणांतून स्वातंत्र्याची ठिणगी देशभर पसरत होती.
आणि म्हणूनच ब्रिटिश सरकारने त्यांना अटक करण्याचा निर्णय घेतला.
जुलै १९४० मध्ये नेताजींना अटक करण्यात आली.
त्यांना तुरुंगात ठेवण्यात आले. पण तुरुंगाच्या भिंती त्यांचा निर्धार रोखू शकल्या नाहीत.
नेताजींनी उपोषण सुरू केले.
त्यांची प्रकृती खालावू लागली. त्यांच्या जीवाला धोका निर्माण झाला.
ब्रिटिश सरकारसमोर आता गंभीर प्रश्न उभा राहिला. नेताजींच्या मृत्यूमुळे संपूर्ण देशात प्रचंड असंतोष निर्माण होण्याची शक्यता होती.
अखेर त्यांची तुरुंगातून सुटका करण्यात आली.
पण ही खरी सुटका नव्हती.
त्यांना कोलकात्यातील एल्गिन रोडवरील त्यांच्या निवासस्थानी नजरकैदेत ठेवण्यात आले.
घराच्या बाहेर पोलिसांचा कडक पहारा होता. गुप्तहेर सतत लक्ष ठेवून होते. घरात कोण येते, कोण बाहेर जाते, नेताजी कोणाला भेटतात, काय बोलतात... प्रत्येक गोष्टीवर नजर ठेवली जात होती.
त्यांचे स्वतःचे घरच आता एका तुरुंगात बदलले होते.
पण ब्रिटिश सरकार एक गोष्ट विसरले होते.
नेताजींना चार भिंतींत बंद करून त्यांचे स्वातंत्र्याचे स्वप्न संपवता येणार नव्हते.
त्यांच्या मनात एकच विचार घोळत होता.
भारताला स्वातंत्र्य मिळवून द्यायचे असेल, तर ब्रिटिशांच्या तावडीतून बाहेर पडलेच पाहिजे. देशाबाहेर जाऊन ब्रिटिशांविरुद्ध लढण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय मदत मिळवली पाहिजे.
पण प्रश्न होता... बाहेर पडायचे कसे?
घराभोवती पोलिसांचा पहारा होता. प्रत्येक हालचालीवर नजर होती. ओळखीच्या लोकांनाही सहज भेटता येत नव्हते.
अशा परिस्थितीत एखादे चुकीचे पाऊल म्हणजे संपूर्ण योजना उधळली जाण्याची शक्यता होती.
नेताजींनी मात्र हार मानली नाही.
त्यांनी एक अत्यंत गुप्त योजना आखण्यास सुरुवात केली.
या योजनेत त्यांना मदत करणार होता त्यांचा तरुण पुतण्या... शिशिर कुमार बोस!
शिशिर हा नेताजींच्या विश्वासातील व्यक्ती होता. त्याला माहीत होते की ही मोहीम किती धोकादायक आहे. पकडले गेल्यास त्यालाही गंभीर परिणामांना सामोरे जावे लागू शकते.
पण देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी तो नेताजींच्या पाठीशी उभा राहिला.
दोघांनी मिळून सुटकेचा मार्ग शोधण्यास सुरुवात केली.
नेताजींनी ठरवले की ते स्वतःचा वेष बदलतील. असा वेष, ज्यामुळे ब्रिटिश पहारेकऱ्यांना त्यांना ओळखताच येणार नाही.
त्यांनी दाढी वाढवली. पठाण व्यक्तीचा वेष धारण करण्याची तयारी केली. लांब कोट, सैलसर कपडे, डोक्यावर टोपी आणि डोळ्यांवर चष्मा... हळूहळू त्यांचे रूप बदलू लागले.
या नव्या ओळखीचे नाव होते... मोहम्मद झियाउद्दीन!
आता नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांना ओळखणे सहज शक्य नव्हते.
पण वेषांतर हा केवळ पहिला टप्पा होता.
त्यांना कोलकात्यातून बाहेर पडायचे होते. त्यानंतर ब्रिटिशांच्या नजरेत न येता देशाच्या सीमा ओलांडायच्या होत्या.
त्यासाठी शिशिरने एका जर्मन बनावटीच्या वांडरर मोटारीची व्यवस्था केली.
गाडी तयार होती.
योजना तयार होती.
आता फक्त योग्य क्षणाची वाट पाहायची होती.
आणि तो क्षण आला... जानेवारी १९४१ मध्ये!
१६ आणि १७ जानेवारीच्या मध्यरात्रीची वेळ होती.
कोलकाता शहर गाढ झोपेत होते. रस्त्यांवर शांतता पसरली होती. थंडीचा कडाका वाढला होता.
पण एल्गिन रोडवरील त्या घरात एक ऐतिहासिक घटना घडण्याच्या तयारीत होती.
नेताजींच्या मनात अनेक विचार असतील.
समोर अनिश्चित भविष्य होते. योजना अपयशी ठरली, तर पुन्हा तुरुंगवास होऊ शकत होता. कदाचित त्याहूनही भयंकर परिणाम झाले असते.
पण त्यांना स्वतःच्या सुरक्षिततेपेक्षा देशाचे स्वातंत्र्य अधिक महत्त्वाचे वाटत होते.
त्यांनी घरातील आपल्या प्रियजनांचा निरोप घेतला.
आता मागे फिरण्याचा प्रश्नच नव्हता.
नेताजींनी आपली सूटकेस उचलली. पठाणाचा वेष धारण केला. आणि अत्यंत सावधपणे घरातून बाहेर पडले.
बाहेर ब्रिटिश पहारेकरी तैनात होते.
प्रत्येक क्षण धोक्याचा होता.
थोड्याच अंतरावर शिशिर मोटारीत त्यांची वाट पाहत बसला होता.
नेताजी गाडीत बसले.
इंजिन सुरू झाले.
त्या आवाजाने पहारेकऱ्यांचे लक्ष गेले असते, तर संपूर्ण योजना एका क्षणात उधळली गेली असती.
शिशिरने शांतपणे गाडी पुढे नेली.
गाडी घराच्या परिसरातून बाहेर पडली.
काही क्षण...
मग काही मिनिटे...
आणि अखेर ती ब्रिटिश पहाऱ्याच्या बाहेर निघाली!
नेताजी नजरकैदेतून निसटले होते!
ब्रिटिशांच्या डोळ्यांसमोर असलेला त्यांचा सर्वांत मोठा विरोधक आता त्यांच्या हाताबाहेर गेला होता.
पण सुटकेचा आनंद साजरा करण्याची ही वेळ नव्हती.
कारण खरी परीक्षा आता सुरू होणार होती.
नेताजी आणि शिशिर रात्रभर प्रवास करत पुढे निघाले. रस्त्यात पोलिसांची गस्त लागण्याची शक्यता होती. कुठेही संशय निर्माण झाला, तर त्यांची ओळख उघड होऊ शकत होती.
शिशिर गाडी चालवत होता. नेताजी शांतपणे मागे बसले होते.
दोघांनाही माहीत होते की त्यांच्या हातात संपूर्ण देशाच्या स्वातंत्र्याशी जोडलेली एक महत्त्वाची जबाबदारी आहे.
प्रवास सुरूच राहिला.
रस्ते बदलले.
अंतर वाढत गेले.
आणि अखेर ते गोमोह रेल्वे स्थानकाजवळ पोहोचले.
तिथून पुढचा प्रवास रेल्वेने करायचा होता.
शिशिर आणि नेताजींच्या वाटा आता वेगळ्या होणार होत्या.
इतक्या मोठ्या धोक्याच्या प्रसंगात एकमेकांना साथ दिल्यानंतर आता निरोप घेण्याची वेळ आली होती.
नेताजींनी शिशिरकडे पाहिले.
या तरुणाने स्वतःचा धोका पत्करून त्यांना मदत केली होती. त्याच्या धाडसामुळेच ही योजना यशस्वी होऊ शकली होती.
निरोप घेतल्यानंतर नेताजी रेल्वेत चढले.
त्यांनी कालका मेलने पुढील प्रवास सुरू केला.
आता त्यांची ओळख होती मोहम्मद झियाउद्दीन.
त्यांच्या समोर नवा मार्ग होता... नवे देश होते... आणि भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी आंतरराष्ट्रीय मदत मिळवण्याचे मोठे ध्येय होते.
प्रवास करत करत नेताजी पेशावरच्या दिशेने पोहोचले. पुढे अफगाणिस्तानातील काबूलमार्गे त्यांनी युरोप गाठला आणि जर्मनीत पोहोचले.
ब्रिटिश सरकारला मात्र अजूनही वाटत होते की नेताजी त्यांच्या नजरकैदेतच आहेत.
एल्गिन रोडवरील घरात त्यांच्या अनुपस्थितीची बातमी बाहेर पडू नये, यासाठी त्यांच्या विश्वासू कुटुंबीयांनी शक्य तितकी काळजी घेतली.
नेताजींची तब्येत ठीक नसल्याचा भास निर्माण केला जात होता. घरात नेहमीप्रमाणे हालचाली सुरू असल्याचे दाखवले जात होते.
पण सत्य फार काळ लपून राहू शकत नव्हते.
अखेर ब्रिटिश अधिकाऱ्यांना समजले की नेताजी घरात नाहीत.
त्यांच्या पायाखालची जमीन सरकली.
ज्या व्यक्तीवर सतत नजर ठेवली जात होती, ती व्यक्ती अचानक गायब झाली होती!
गुप्तचर यंत्रणा कामाला लागली. शोध सुरू झाला. चौकशी करण्यात आली.
पण नेताजी आता खूप दूर निघून गेले होते.
ब्रिटिश साम्राज्याच्या प्रतिष्ठेला मोठा धक्का बसला होता.
एका नजरकैदेत असलेल्या भारतीय नेत्याने त्यांच्या कडक पहाऱ्याला चकवा दिला होता. आणि तोही कोणत्याही मोठ्या सैन्याच्या मदतीशिवाय... केवळ बुद्धिमत्ता, धैर्य आणि नियोजनाच्या बळावर!
पण नेताजींच्या प्रवासाचा उद्देश केवळ स्वतःची सुटका नव्हता.
त्यांना भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याला नवी दिशा द्यायची होती.
जर्मनीतून त्यांनी ब्रिटिशांविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय पाठिंबा मिळवण्याचा प्रयत्न केला. पुढे त्यांनी आग्नेय आशियात जाऊन आझाद हिंद फौजेचे नेतृत्व स्वीकारले आणि भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी सशस्त्र संघर्ष उभारण्याचे काम पुढे नेले.
त्यांचा संदेश स्पष्ट होता.
भारत स्वतंत्र झालाच पाहिजे!
नेताजींच्या आयुष्यातील ही सुटका आपल्याला एक मोठा धडा देते.
संकट कितीही मोठे असले, परिस्थिती कितीही कठीण असली, तरी ध्येय स्पष्ट असेल आणि मनात जिद्द असेल, तर मार्ग शोधता येतो.
नेताजींनी स्वतःचा जीव धोक्यात घातला. आपल्या देशापासून दूर जाण्याचा निर्णय घेतला. अनोळखी प्रदेशांतून प्रवास केला. आणि भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी आंतरराष्ट्रीय मदत मिळवण्याचा प्रयत्न सुरू ठेवला.
त्यांच्यासाठी स्वातंत्र्य हे केवळ एक स्वप्न नव्हते.
ते त्यांचे जीवनध्येय होते.
त्यांची ही सुटका केवळ एका व्यक्तीचे पलायन नव्हते. ती होती ब्रिटिश साम्राज्याच्या अहंकाराला दिलेली एक जोरदार चपराक!
आजही नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांच्या या धाडसी मोहिमेची आठवण झाली, की त्यांच्या बुद्धिमत्तेचा, धैर्याचा आणि देशप्रेमाचा अभिमान वाटतो.
कारण इतिहासात अनेकांनी स्वातंत्र्याचे स्वप्न पाहिले...
पण त्या स्वप्नासाठी स्वतःचे सर्वस्व पणाला लावणारे नेताजींसारखे वीर फार थोडे होते.
त्यांच्या त्यागाला...
त्यांच्या धैर्याला...
आणि भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी केलेल्या त्यांच्या संघर्षाला...
मानाचा मुजरा!
जय हिंद! जय भारत!
