पुणे...
स्वराज्याची भूमी.
शिवाजी महाराजांच्या बालपणाच्या आठवणींनी भरलेली भूमी.
पण त्याच पुण्यावर...
त्या काळात मुघलांचा कब्जा होता.
रस्त्यांवर मुघल सैनिकांचा वावर होता.
गावोगावी त्यांची छावणी होती.
आणि पुण्याच्या मध्यभागी...
एक अशी गोष्ट घडली होती...
जी शिवाजी महाराजांच्या मनाला सर्वाधिक वेदना देणारी होती.
महाराजांच्या बालपणाची साक्षीदार असलेल्या...
**लाल महालातच...
शाहिस्तेखानाने आपला मुक्काम ठोकला होता!**
शाहिस्तेखान...
औरंगजेबाचा जवळचा नातेवाईक.
मुघल साम्राज्यातील बलाढ्य सरदार.
प्रचंड सैन्य घेऊन तो दक्षिणेत आला होता.
त्याचं लक्ष्य एकच होतं...
शिवाजी महाराज!
शाहिस्तेखानाला वाटत होतं...
आपलं सैन्य इतकं मोठं आहे...
की शिवाजी महाराजांना फार काळ टिकता येणार नाही.
त्याने स्वराज्याच्या प्रदेशात मोठा विध्वंस सुरू केला.
आणि पुण्यात...
त्याने आपला तळ ठोकला.
तोही कुठे?
तर...
शिवाजी महाराजांच्या लाल महालात!
ज्या महालात शिवबांचं बालपण गेलं...
जिथे जिजाऊंनी त्यांच्यावर संस्कार केले...
त्याच लाल महालात आता मुघल सरदार आरामात बसला होता.
ही गोष्ट महाराजांना अजिबात सहन होणारी नव्हती.
पण प्रश्न होता...
शाहिस्तेखानावर हल्ला करायचा कसा?
खुल्या मैदानात युद्ध केलं...
तर मुघल सैन्य प्रचंड होतं.
पुण्यात हजारो सैनिक होते.
लाल महालाभोवती कडक पहारा होता.
शाहिस्तेखानापर्यंत पोहोचणं जवळजवळ अशक्य होतं.
पण...
शिवाजी महाराजांसाठी...
“अशक्य” हा शब्द फार काळ टिकत नसे.
महाराजांनी निर्णय घेतला.
शाहिस्तेखानाला त्याच्या स्वतःच्या छावणीत जाऊन धडा शिकवायचा!
आणि त्यासाठी...
गनिमी काव्याची एक अशी योजना आखली गेली...
जिची कल्पनाही मुघलांना नव्हती.
सन १६६३.
रमजानचा काळ.
पुण्यात मुघल सैन्याचा मोठा तळ होता.
रात्री उशिरापर्यंत छावणीत हालचाल असायची.
आणि पहाटेच्या सुमारास...
सैनिक गाढ झोपलेले असायचे.
महाराजांनी...
याच वेळेचा फायदा घेण्याचं ठरवलं.
योजना अत्यंत धोकादायक होती.
महाराज स्वतः...
काही निवडक मावळ्यांसह...
पुण्यात शिरणार होते.
शत्रूच्या हजारो सैनिकांच्या मध्ये!
आणि त्यांचं लक्ष्य होतं...
लाल महाल!
रात्र झाली.
पुणे अंधारात बुडालं.
महाराज आणि त्यांचे निवडक मावळे पुण्याच्या दिशेने निघाले.
लोकप्रिय कथनानुसार...
पुण्यात प्रवेश करण्यासाठी लग्नाच्या वरातीचा आडोसा घेण्यात आला.
बाहेरून पाहणाऱ्याला...
ही एक साधी वरात वाटत होती.
पण त्या वरातीमध्ये होते...
स्वराज्याचे मावळे!
आणि त्यांच्यासोबत...
खुद्द शिवाजी महाराज!
अंधाराचा फायदा घेत...
हा छोटासा ताफा हळूहळू लाल महालाच्या दिशेने सरकत होता.
प्रत्येक पाऊल...
मृत्यूच्या जवळ नेत होतं.
पण कोणाच्याही चेहऱ्यावर भीती नव्हती.
कारण...
आजचा निशाणा होता...
शाहिस्तेखान!
महाराजांना लाल महालाची प्रत्येक वाट माहीत होती.
हेच त्यांच्या योजनेचं सर्वात मोठं सामर्थ्य होतं.
मुख्य दरवाजावर कडक पहारा होता.
म्हणून तिथून आत जाणं धोकादायक होतं.
महाराजांनी दुसरा मार्ग निवडला.
लोकप्रिय कथनानुसार...
स्वयंपाकघराच्या बाजूची भिंत फोडून मावळ्यांनी महालात प्रवेश केला.
आणि मग...
सुरू झाली...
मुघल छावणीतील सर्वात धक्कादायक रात्र!
महालात शांतता होती.
मुघल सैनिक झोपले होते.
पहारेकरी निष्काळजी झाले होते.
पण त्या अंधारात...
मराठ्यांच्या तलवारी म्यानातून बाहेर आल्या.
क्षणात हल्ला झाला!
काही पहारेकरी जागे झाले.
गोंधळ सुरू झाला.
पण मावळे विजेच्या वेगाने पुढे सरकत होते.
आणि महाराज...
थेट शाहिस्तेखानाच्या दालनाच्या दिशेने निघाले.
त्यांच्या मनात एकच विचार होता...
शाहिस्तेखान सापडला पाहिजे!
अचानक...
महालात आरडाओरड सुरू झाली.
“गनीम आला!”
“गनीम आला!”
शाहिस्तेखान झोपेतून दचकून उठला.
त्याला काहीच समजत नव्हतं.
सगळीकडे अंधार...
आरडाओरड...
तलवारींचा आवाज...
आणि सैनिकांची धावपळ!
शाहिस्तेखानाने परिस्थिती ओळखली.
शिवाजी महाराज लाल महालात घुसले होते!
त्याने जीव वाचवण्यासाठी पळण्याचा प्रयत्न केला.
अंधारात तो खिडकीच्या दिशेने धावला.
तो खिडकीजवळ पोहोचला...
आणि बाहेर उडी मारणार...
तेवढ्यात...
महाराजांची तलवार विजेसारखी चमकली!
सपाक्!
तलवारीचा घाव झाला.
पण शाहिस्तेखानाचा जीव वाचला.
मात्र...
त्याची तीन बोटं तलवारीच्या घावाने तुटली!
शाहिस्तेखानाने वेदनेने किंकाळी फोडली.
आणि कसाबसा तिथून पळ काढला.
आता मात्र...
संपूर्ण लाल महाल जागा झाला होता.
मुघल सैनिक इकडे-तिकडे धावत होते.
हजारो सैनिक जागे झाले.
आता महाराज आणि मावळ्यांना तिथून बाहेर पडणं...
अत्यंत कठीण होतं.
एका चुकीच्या हालचालीचा अर्थ...
मृत्यू!
पण महाराजांच्या बुद्धीला...
या क्षणीही एक युक्ती सुचली.
मुघल सैनिकांना गोंधळात टाकत...
महाराज आणि मावळे महालाबाहेर पडले.
अंधाराचा फायदा घेत...
ते पुण्याच्या रस्त्यांमधून पुढे निघाले.
मुघल सैनिक त्यांच्या मागावर होते.
पण...
महाराजांनी पुढची चालही आधीच आखून ठेवली होती.
लोकप्रिय कथेनुसार...
कात्रजच्या घाटाच्या दिशेने काही बैलांच्या शिंगांना मशाली बांधून सोडण्यात आलं.
दूरून पाहताना...
त्या मशाली म्हणजे माणसांच्या हातातील दिवे आहेत...
असा भास होत होता.
मुघल सैनिकांना वाटलं...
“शिवाजीचे लोक त्या दिशेने पळत आहेत!”
आणि मग...
मुघल सैन्य त्या मशालींच्या मागे धावत सुटलं.
पण...
मशाली घेऊन पळणारे सैनिक नव्हते.
ते होते...
मशाली बांधलेले बैल!
मुघल सैन्याची दिशाभूल झाली.
आणि या गोंधळाचा फायदा घेत...
महाराज आणि त्यांचे मावळे सुरक्षितपणे पुढे निघून गेले.
पहाट झाली.
पुण्यावर सूर्य उगवला.
पण त्या सकाळी...
मुघल छावणीत आनंद नव्हता.
उलट...
सगळीकडे धावपळ आणि संताप होता.
शाहिस्तेखान...
ज्याने शिवाजी महाराजांना पकडण्याची शपथ घेतली होती...
तो स्वतःच्या छावणीत सुरक्षित राहू शकला नव्हता.
शिवाजी महाराज...
त्याच्या लाल महालात घुसले होते!
त्याच्यावर हल्ला केला होता!
आणि त्याची तीन बोटं कापली होती!
सगळ्यात मोठी गोष्ट म्हणजे...
महाराज हजारो मुघल सैनिकांच्या वेढ्यातून...
सुरक्षितपणे निसटले होते.
या घटनेची बातमी वाऱ्यासारखी पसरली.
शिवाजी महाराजांनी...
मुघल साम्राज्याच्या बलाढ्य सरदाराच्या छावणीत घुसून...
त्याच्यावर हल्ला केला होता.
हा केवळ एक हल्ला नव्हता.
हा होता...
मुघल सामर्थ्याला दिलेला एक मोठा धक्का!
शाहिस्तेखानाला शेवटी पुणे सोडावं लागलं.
औरंगजेबानेही त्याची बदली केली.
ज्या सरदाराला शिवाजी महाराजांचा बंदोबस्त करण्यासाठी पाठवलं होतं...
त्यालाच अखेर पुण्यातून माघार घ्यावी लागली.
या संपूर्ण घटनेकडे पाहिलं...
तर एक गोष्ट स्पष्ट दिसते.
शिवाजी महाराजांकडे मुघलांइतकं मोठं सैन्य नव्हतं.
पण त्यांच्याकडे होती...
अचूक माहिती.
योग्य वेळ निवडण्याची बुद्धी.
शत्रूच्या मानसिकतेचा अभ्यास.
आणि...
अशक्य वाटणारी योजना प्रत्यक्षात आणण्याचं धैर्य!
शत्रूच्या लाखो सैन्याशी मैदानात भिडण्याऐवजी...
महाराजांनी शत्रूच्या छावणीतच घुसून...
त्याच्या सर्वात मोठ्या सरदाराला धक्का दिला.
हीच होती...
गनिमी काव्याची ताकद!
लाल महाल...
जिथे शिवबांचं बालपण गेलं होतं...
त्याच लाल महालात...
महाराजांनी एका बलाढ्य मुघल सरदाराला धडा शिकवला.
ही कथा केवळ तलवारीची नाही.
ही कथा आहे...
बुद्धीची.
धैर्याची.
नियोजनाची.
आणि...
स्वराज्यासाठी कोणताही धोका पत्करण्याच्या निर्धाराची.
महाराजांनी त्या रात्री फक्त शाहिस्तेखानाची बोटं कापली नाहीत...
तर मुघलांच्या मनात...
शिवाजी महाराजांची दहशत आणि स्वराज्याची ताकद आणखी खोलवर रुजवली.
आणि म्हणूनच...
लाल महालातील ती रात्र...
आजही इतिहासातील सर्वात थरारक गनिमी कारवायांपैकी एक म्हणून स्मरणात आहे.
तो काळोख...
ती तलवारींची चमक...
शाहिस्तेखानाची धावपळ...
आणि हजारो सैनिकांच्या डोळ्यांत धूळफेक करून...
सुरक्षितपणे निसटलेले शिवाजी महाराज!
अशी होती...
लाल महालातील शिवरायांची धाड!
शिवरायांच्या या अद्भुत पराक्रमाला...
मानाचा मुजरा!
जय भवानी!
जय शिवराय!पुणे...
स्वराज्याची भूमी.
शिवाजी महाराजांच्या बालपणाच्या आठवणींनी भरलेली भूमी.
पण त्याच पुण्यावर...
त्या काळात मुघलांचा कब्जा होता.
रस्त्यांवर मुघल सैनिकांचा वावर होता.
गावोगावी त्यांची छावणी होती.
आणि पुण्याच्या मध्यभागी...
एक अशी गोष्ट घडली होती...
जी शिवाजी महाराजांच्या मनाला सर्वाधिक वेदना देणारी होती.
महाराजांच्या बालपणाची साक्षीदार असलेल्या...
**लाल महालातच...
शाहिस्तेखानाने आपला मुक्काम ठोकला होता!**
शाहिस्तेखान...
औरंगजेबाचा जवळचा नातेवाईक.
मुघल साम्राज्यातील बलाढ्य सरदार.
प्रचंड सैन्य घेऊन तो दक्षिणेत आला होता.
त्याचं लक्ष्य एकच होतं...
शिवाजी महाराज!
शाहिस्तेखानाला वाटत होतं...
आपलं सैन्य इतकं मोठं आहे...
की शिवाजी महाराजांना फार काळ टिकता येणार नाही.
त्याने स्वराज्याच्या प्रदेशात मोठा विध्वंस सुरू केला.
आणि पुण्यात...
त्याने आपला तळ ठोकला.
तोही कुठे?
तर...
शिवाजी महाराजांच्या लाल महालात!
ज्या महालात शिवबांचं बालपण गेलं...
जिथे जिजाऊंनी त्यांच्यावर संस्कार केले...
त्याच लाल महालात आता मुघल सरदार आरामात बसला होता.
ही गोष्ट महाराजांना अजिबात सहन होणारी नव्हती.
पण प्रश्न होता...
शाहिस्तेखानावर हल्ला करायचा कसा?
खुल्या मैदानात युद्ध केलं...
तर मुघल सैन्य प्रचंड होतं.
पुण्यात हजारो सैनिक होते.
लाल महालाभोवती कडक पहारा होता.
शाहिस्तेखानापर्यंत पोहोचणं जवळजवळ अशक्य होतं.
पण...
शिवाजी महाराजांसाठी...
“अशक्य” हा शब्द फार काळ टिकत नसे.
महाराजांनी निर्णय घेतला.
शाहिस्तेखानाला त्याच्या स्वतःच्या छावणीत जाऊन धडा शिकवायचा!
आणि त्यासाठी...
गनिमी काव्याची एक अशी योजना आखली गेली...
जिची कल्पनाही मुघलांना नव्हती.
सन १६६३.
रमजानचा काळ.
पुण्यात मुघल सैन्याचा मोठा तळ होता.
रात्री उशिरापर्यंत छावणीत हालचाल असायची.
आणि पहाटेच्या सुमारास...
सैनिक गाढ झोपलेले असायचे.
महाराजांनी...
याच वेळेचा फायदा घेण्याचं ठरवलं.
योजना अत्यंत धोकादायक होती.
महाराज स्वतः...
काही निवडक मावळ्यांसह...
पुण्यात शिरणार होते.
शत्रूच्या हजारो सैनिकांच्या मध्ये!
आणि त्यांचं लक्ष्य होतं...
लाल महाल!
रात्र झाली.
पुणे अंधारात बुडालं.
महाराज आणि त्यांचे निवडक मावळे पुण्याच्या दिशेने निघाले.
लोकप्रिय कथनानुसार...
पुण्यात प्रवेश करण्यासाठी लग्नाच्या वरातीचा आडोसा घेण्यात आला.
बाहेरून पाहणाऱ्याला...
ही एक साधी वरात वाटत होती.
पण त्या वरातीमध्ये होते...
स्वराज्याचे मावळे!
आणि त्यांच्यासोबत...
खुद्द शिवाजी महाराज!
अंधाराचा फायदा घेत...
हा छोटासा ताफा हळूहळू लाल महालाच्या दिशेने सरकत होता.
प्रत्येक पाऊल...
मृत्यूच्या जवळ नेत होतं.
पण कोणाच्याही चेहऱ्यावर भीती नव्हती.
कारण...
आजचा निशाणा होता...
शाहिस्तेखान!
महाराजांना लाल महालाची प्रत्येक वाट माहीत होती.
हेच त्यांच्या योजनेचं सर्वात मोठं सामर्थ्य होतं.
मुख्य दरवाजावर कडक पहारा होता.
म्हणून तिथून आत जाणं धोकादायक होतं.
महाराजांनी दुसरा मार्ग निवडला.
लोकप्रिय कथनानुसार...
स्वयंपाकघराच्या बाजूची भिंत फोडून मावळ्यांनी महालात प्रवेश केला.
आणि मग...
सुरू झाली...
मुघल छावणीतील सर्वात धक्कादायक रात्र!
महालात शांतता होती.
मुघल सैनिक झोपले होते.
पहारेकरी निष्काळजी झाले होते.
पण त्या अंधारात...
मराठ्यांच्या तलवारी म्यानातून बाहेर आल्या.
क्षणात हल्ला झाला!
काही पहारेकरी जागे झाले.
गोंधळ सुरू झाला.
पण मावळे विजेच्या वेगाने पुढे सरकत होते.
आणि महाराज...
थेट शाहिस्तेखानाच्या दालनाच्या दिशेने निघाले.
त्यांच्या मनात एकच विचार होता...
शाहिस्तेखान सापडला पाहिजे!
अचानक...
महालात आरडाओरड सुरू झाली.
“गनीम आला!”
“गनीम आला!”
शाहिस्तेखान झोपेतून दचकून उठला.
त्याला काहीच समजत नव्हतं.
सगळीकडे अंधार...
आरडाओरड...
तलवारींचा आवाज...
आणि सैनिकांची धावपळ!
शाहिस्तेखानाने परिस्थिती ओळखली.
शिवाजी महाराज लाल महालात घुसले होते!
त्याने जीव वाचवण्यासाठी पळण्याचा प्रयत्न केला.
अंधारात तो खिडकीच्या दिशेने धावला.
तो खिडकीजवळ पोहोचला...
आणि बाहेर उडी मारणार...
तेवढ्यात...
महाराजांची तलवार विजेसारखी चमकली!
सपाक्!
तलवारीचा घाव झाला.
पण शाहिस्तेखानाचा जीव वाचला.
मात्र...
त्याची तीन बोटं तलवारीच्या घावाने तुटली!
शाहिस्तेखानाने वेदनेने किंकाळी फोडली.
आणि कसाबसा तिथून पळ काढला.
आता मात्र...
संपूर्ण लाल महाल जागा झाला होता.
मुघल सैनिक इकडे-तिकडे धावत होते.
हजारो सैनिक जागे झाले.
आता महाराज आणि मावळ्यांना तिथून बाहेर पडणं...
अत्यंत कठीण होतं.
एका चुकीच्या हालचालीचा अर्थ...
मृत्यू!
पण महाराजांच्या बुद्धीला...
या क्षणीही एक युक्ती सुचली.
मुघल सैनिकांना गोंधळात टाकत...
महाराज आणि मावळे महालाबाहेर पडले.
अंधाराचा फायदा घेत...
ते पुण्याच्या रस्त्यांमधून पुढे निघाले.
मुघल सैनिक त्यांच्या मागावर होते.
पण...
महाराजांनी पुढची चालही आधीच आखून ठेवली होती.
लोकप्रिय कथेनुसार...
कात्रजच्या घाटाच्या दिशेने काही बैलांच्या शिंगांना मशाली बांधून सोडण्यात आलं.
दूरून पाहताना...
त्या मशाली म्हणजे माणसांच्या हातातील दिवे आहेत...
असा भास होत होता.
मुघल सैनिकांना वाटलं...
“शिवाजीचे लोक त्या दिशेने पळत आहेत!”
आणि मग...
मुघल सैन्य त्या मशालींच्या मागे धावत सुटलं.
पण...
मशाली घेऊन पळणारे सैनिक नव्हते.
ते होते...
मशाली बांधलेले बैल!
मुघल सैन्याची दिशाभूल झाली.
आणि या गोंधळाचा फायदा घेत...
महाराज आणि त्यांचे मावळे सुरक्षितपणे पुढे निघून गेले.
पहाट झाली.
पुण्यावर सूर्य उगवला.
पण त्या सकाळी...
मुघल छावणीत आनंद नव्हता.
उलट...
सगळीकडे धावपळ आणि संताप होता.
शाहिस्तेखान...
ज्याने शिवाजी महाराजांना पकडण्याची शपथ घेतली होती...
तो स्वतःच्या छावणीत सुरक्षित राहू शकला नव्हता.
शिवाजी महाराज...
त्याच्या लाल महालात घुसले होते!
त्याच्यावर हल्ला केला होता!
आणि त्याची तीन बोटं कापली होती!
सगळ्यात मोठी गोष्ट म्हणजे...
महाराज हजारो मुघल सैनिकांच्या वेढ्यातून...
सुरक्षितपणे निसटले होते.
या घटनेची बातमी वाऱ्यासारखी पसरली.
शिवाजी महाराजांनी...
मुघल साम्राज्याच्या बलाढ्य सरदाराच्या छावणीत घुसून...
त्याच्यावर हल्ला केला होता.
हा केवळ एक हल्ला नव्हता.
हा होता...
मुघल सामर्थ्याला दिलेला एक मोठा धक्का!
शाहिस्तेखानाला शेवटी पुणे सोडावं लागलं.
औरंगजेबानेही त्याची बदली केली.
ज्या सरदाराला शिवाजी महाराजांचा बंदोबस्त करण्यासाठी पाठवलं होतं...
त्यालाच अखेर पुण्यातून माघार घ्यावी लागली.
या संपूर्ण घटनेकडे पाहिलं...
तर एक गोष्ट स्पष्ट दिसते.
शिवाजी महाराजांकडे मुघलांइतकं मोठं सैन्य नव्हतं.
पण त्यांच्याकडे होती...
अचूक माहिती.
योग्य वेळ निवडण्याची बुद्धी.
शत्रूच्या मानसिकतेचा अभ्यास.
आणि...
अशक्य वाटणारी योजना प्रत्यक्षात आणण्याचं धैर्य!
शत्रूच्या लाखो सैन्याशी मैदानात भिडण्याऐवजी...
महाराजांनी शत्रूच्या छावणीतच घुसून...
त्याच्या सर्वात मोठ्या सरदाराला धक्का दिला.
हीच होती...
गनिमी काव्याची ताकद!
लाल महाल...
जिथे शिवबांचं बालपण गेलं होतं...
त्याच लाल महालात...
महाराजांनी एका बलाढ्य मुघल सरदाराला धडा शिकवला.
ही कथा केवळ तलवारीची नाही.
ही कथा आहे...
बुद्धीची.
धैर्याची.
नियोजनाची.
आणि...
स्वराज्यासाठी कोणताही धोका पत्करण्याच्या निर्धाराची.
महाराजांनी त्या रात्री फक्त शाहिस्तेखानाची बोटं कापली नाहीत...
तर मुघलांच्या मनात...
शिवाजी महाराजांची दहशत आणि स्वराज्याची ताकद आणखी खोलवर रुजवली.
आणि म्हणूनच...
लाल महालातील ती रात्र...
आजही इतिहासातील सर्वात थरारक गनिमी कारवायांपैकी एक म्हणून स्मरणात आहे.
तो काळोख...
ती तलवारींची चमक...
शाहिस्तेखानाची धावपळ...
आणि हजारो सैनिकांच्या डोळ्यांत धूळफेक करून...
सुरक्षितपणे निसटलेले शिवाजी महाराज!
अशी होती...
लाल महालातील शिवरायांची धाड!
शिवरायांच्या या अद्भुत पराक्रमाला...
मानाचा मुजरा!
जय भवानी!
जय शिवराय!
