स्वराज्याच्या इतिहासात काही लढाया अशा आहेत... ज्यांचा विचार केला तरी अंगावर काटा उभा राहतो.
काही वीर असे असतात, जे स्वतःच्या आयुष्यातील सर्वांत आनंदाचा क्षणही स्वराज्यासाठी बाजूला ठेवतात.
आणि काही बलिदाने अशी असतात, जी इतिहासाच्या पानांवर कायमची अमर होतात.
ही गोष्ट आहे अशाच एका नरवीराची... सुभेदार तानाजी मालुसरे यांची!
आणि ही कथा आहे कोंढाण्याच्या त्या थरारक लढाईची, ज्यानंतर कोंढाणा किल्ला इतिहासात कायमचा सिंहगड म्हणून ओळखला जाऊ लागला.
पुरंदरच्या तहानंतर स्वराज्याचे मोठे नुकसान झाले होते. तहाच्या अटींनुसार शिवाजी महाराजांना तेवीस किल्ले मोगलांच्या ताब्यात द्यावे लागले होते. त्यात पुण्याजवळील अत्यंत महत्त्वाचा कोंढाणा किल्लाही होता.
कोंढाण्यावर शत्रूचा झेंडा फडकत होता. पुण्याच्या परिसरावर नजर ठेवण्यासाठी हा किल्ला अत्यंत मोक्याचा होता. तो मोगलांच्या ताब्यात असेपर्यंत स्वराज्याच्या सुरक्षेला मोठा धोका होता.
राजमाता जिजाऊसाहेबांना ही गोष्ट अजिबात सहन होत नव्हती.
त्यांच्या मनात एकच इच्छा होती... कोंढाण्यावर पुन्हा एकदा स्वराज्याचा भगवा फडकला पाहिजे!
एके दिवशी त्यांनी शिवाजी महाराजांसमोर आपली इच्छा व्यक्त केली.
"शिवबा, कोंढाण्यावर आपला भगवा फडकताना मला पाहायचं आहे."
जिजाऊसाहेबांचे हे शब्द महाराजांच्या मनाला भिडले. कोंढाणा परत मिळवणे आवश्यक होते. पण ही मोहीम अत्यंत कठीण होती.
किल्ल्याचा किल्लेदार होता उदयभान राठोड. त्याच्या ताब्यात बलाढ्य सैन्य होते. किल्ल्याचे दरवाजे मजबूत होते आणि तटबंदीवर कडक पहारा होता.
समोरून हल्ला केला, तर मोठी जीवितहानी होण्याची शक्यता होती.
म्हणून महाराजांना अशा शूरवीराची गरज होती, जो अशक्य वाटणारी मोहीम आपल्या जिद्दीने शक्य करून दाखवेल.
आणि महाराजांच्या डोळ्यांसमोर एकच नाव आले.
तानाजी मालुसरे!
तानाजी हे केवळ महाराजांचे सरदार नव्हते. ते त्यांचे बालपणीचे सवंगडी होते. स्वराज्यासाठी त्यांनी अनेक मोहिमांमध्ये पराक्रम गाजवला होता.
पण त्याच वेळी तानाजींच्या उमरठ गावात त्यांच्या मुलाच्या, रायबाच्या लग्नाची तयारी सुरू होती.
लग्नाचे आमंत्रण देण्यासाठी तानाजी राजगडावर आले. महाराजांना भेटल्यावर त्यांनी लग्नाची बातमी सांगितली. मात्र, महाराजांच्या चेहऱ्यावर नेहमीसारखा आनंद दिसत नव्हता.
तानाजींनी विचारले, "महाराज, काय झालं? आपण इतके चिंतेत का दिसत आहात?"
महाराजांनी कोंढाण्याची परिस्थिती त्यांना सांगितली.
हे ऐकताच तानाजींनी क्षणाचाही विलंब न करता उत्तर दिले.
"महाराज, आम्ही जिवंत असताना आपण या मोहिमेची चिंता करू नका. कोंढाणा परत मिळवण्याची जबाबदारी माझी!"
महाराजांनी त्यांना रायबाच्या लग्नाची आठवण करून दिली.
"तानाजी, तुझ्या घरी लग्न आहे. तू आधी ते पार पाड. कोंढाण्याची मोहीम आपण नंतर पाहू."
पण तानाजींच्या मनात आता एकच विचार होता... स्वराज्य!
त्यांनी ठामपणे उत्तर दिले...
"महाराज, आधी लगीन कोंढाण्याचं... आणि मग माझ्या रायबाचं!"
हे शब्द ऐकून महाराज काही क्षण शांत झाले.
एका बाजूला स्वतःच्या मुलाच्या लग्नाचा आनंद होता, तर दुसऱ्या बाजूला स्वराज्याची हाक!
तानाजींनी आपल्या घरच्या आनंदापेक्षा स्वराज्याच्या कर्तव्याला महत्त्व दिले होते.
मोहिमेची तयारी सुरू झाली. तानाजींसोबत त्यांचे बंधू सूर्याजी मालुसरे, अनुभवी शेलार मामा आणि निवडक मावळे सज्ज झाले.
चार फेब्रुवारी, इ.स. सोळाशे सत्तर.
माघ महिन्यातील त्या काळोख्या रात्री सह्याद्रीच्या डोंगरांवर थंडीचा कडाका होता. आकाशात अंधार पसरला होता. वाऱ्याचा आवाज दऱ्याखोऱ्यांत घुमत होता.
तानाजी आपल्या मावळ्यांसह कोंढाण्याच्या पायथ्याशी पोहोचले.
त्यांनी गडाकडे नजर टाकली.
उंच तटबंदी... खोल दऱ्या... आणि आकाशाला भिडल्यासारखा दिसणारा डोंगरकडा!
मुख्य दरवाजातून आत जाणे अशक्य होते. म्हणून तानाजींनी गडाच्या डोणागिरीच्या कड्यावरून वर चढण्याचा धाडसी निर्णय घेतला.
हा कडा अत्यंत उभा आणि धोकादायक होता. तिथून कोणी वर येईल, याची शत्रूने कल्पनाही केली नव्हती.
लोकप्रिय कथेनुसार, या कठीण कड्यावर चढण्यासाठी यशवंती नावाच्या घोरपडीचा उपयोग करण्यात आला. तिच्या मदतीने दोर वर पोहोचवण्यात आला.
एकामागून एक मावळे दोराच्या साहाय्याने वर चढू लागले.
खाली खोल दरी... वर शत्रूचा किल्ला... आणि मध्ये मृत्यूला आव्हान देत चढणारे स्वराज्याचे वीर!
तानाजी स्वतः पुढे होते. शेवटी ते आणि त्यांचे काही मावळे किल्ल्याच्या तटाजवळ पोहोचले.
पण सर्व मावळे वर पोहोचण्यापूर्वीच शत्रूच्या पहारेकऱ्यांना चाहूल लागली.
क्षणात गडावर गोंधळ उडाला. पहारेकऱ्यांनी आरडाओरडा सुरू केला. शस्त्रे उचलली गेली.
आणि पुढच्याच क्षणी अंधारात रणसंग्राम सुरू झाला!
तानाजींनी तलवार उपसली आणि आकाशाला भिडणारी गर्जना केली...
"हर हर महादेव!"
मावळ्यांनीही त्यांना साथ दिली.
"हर हर महादेव!"
गडाच्या तटांवर आणि बुरुजांवर या गर्जनेचा प्रतिध्वनी घुमू लागला.
मावळे शत्रूवर तुटून पडले. तलवारी एकमेकांवर आदळू लागल्या. ढालींवर घाव बसू लागले. रणांगणावर धूळ, धूर आणि रक्ताचा सडा पडू लागला.
ही बातमी किल्लेदार उदयभान राठोडपर्यंत पोहोचली. त्याने तातडीने शस्त्र हाती घेतले आणि रणांगणात प्रवेश केला.
त्याच्या नजरेसमोर तानाजी आले.
आणि सुरू झाले दोन पराक्रमी योद्ध्यांमधील भीषण द्वंद्व!
एकीकडे उदयभान... तर दुसरीकडे स्वराज्यासाठी प्राणांची बाजी लावणारे तानाजी मालुसरे!
दोघांच्या तलवारी एकमेकांवर आदळत होत्या.
खण्ण! खण्ण!
प्रत्येक घाव प्राणघातक होता. उदयभान आपल्या ताकदीचा पूर्ण वापर करत होता. तानाजी त्याचे वार रोखत होते आणि संधी मिळताच प्रतिहल्ला करत होते.
या युद्धात कोण माघार घेणार नव्हते.
कारण उदयभानासाठी हा किल्ला आपल्या ताब्यात ठेवण्याचा प्रश्न होता.
आणि तानाजींसाठी हा स्वराज्याच्या सन्मानाचा प्रश्न होता.
लढाई अधिकाधिक भयंकर होत गेली.
अचानक उदयभानाने जोरदार वार केला. तानाजींच्या हातातील ढाल तुटून पडली.
क्षणभर परिस्थिती गंभीर झाली.
पण तानाजी डगमगले नाहीत. त्यांनी डोक्यावरचा फेटा काढला आणि तो आपल्या डाव्या हाताभोवती गुंडाळला.
आता तोच त्यांचा आधार होता.
एका हाताने वार रोखायचे... आणि दुसऱ्या हाताने तलवार चालवायची!
तानाजींच्या अंगावर अनेक जखमा झाल्या होत्या. रक्त वाहत होते. शरीर थकत होते.
पण त्यांच्या मनातील जिद्द अजूनही तितकीच प्रखर होती.
त्यांच्या डोळ्यांसमोर रायबाचा चेहरा आला असेल का? घरात सुरू असलेली लग्नाची तयारी आठवली असेल का?
कदाचित!
पण त्या क्षणी त्यांच्यासमोर होते स्वराज्याचे कर्तव्य आणि महाराजांना दिलेला शब्द.
तानाजींनी शेवटचा जोर एकवटला आणि उदयभानावर पुन्हा एकदा तुटून पडले.
दोघांनीही एकमेकांवर प्राणघातक वार केले.
आणि काही क्षणांतच दोन्ही वीर रक्ताच्या थारोळ्यात कोसळले.
तानाजी मालुसरे धारातीर्थी पडले होते.
स्वराज्याचा एक सिंह शांत झाला होता.
पण रणांगण अजून संपले नव्हते.
तानाजींना पडताना पाहून काही मावळ्यांचा धीर सुटला. त्यांचा सेनापती गेला होता. समोर अजूनही शत्रूचे सैन्य होते. काही मावळे मागे सरकू लागले.
अशा वेळी सूर्याजी मालुसरे रणांगणात पोहोचले.
आपल्या भावाला पडलेले पाहून त्यांच्या मनात दुःखाची आग पेटली. पण ही वेळ दुःखात बुडून जाण्याची नव्हती.
कोंढाणा अजून जिंकायचा होता!
सूर्याजींनी माघार घेणाऱ्या मावळ्यांना थांबवले आणि गर्जना केली...
"मावळ्यांनो! आपला सरदार धारातीर्थी पडला म्हणून आपण लढाई सोडून देणार आहोत का? तानाजींनी स्वराज्यासाठी प्राण दिले आहेत. आता त्यांचे बलिदान व्यर्थ जाऊ द्यायचे नाही!"
त्यांचा आवाज रणांगणात घुमला.
"मागे फिरू नका! शत्रूवर तुटून पडा! आज कोंढाणा जिंकायचाच!"
सूर्याजींच्या शब्दांनी मावळ्यांच्या मनात पुन्हा धैर्य संचारले.
त्यांनी तलवारी घट्ट पकडल्या आणि नव्या जोमाने शत्रूवर हल्ला चढवला.
"हर हर महादेव!"
पुन्हा एकदा कोंढाण्याच्या कड्यांवर ही गर्जना घुमली.
मावळे शत्रूशी झुंज देत पुढे सरकले. अखेर त्यांनी किल्ल्यावर आपले वर्चस्व प्रस्थापित केले.
कोंढाणा किल्ला स्वराज्याच्या ताब्यात आला!
गडावरील गवताच्या गंज्यांना आग लावून राजगडावर विजयाची खूण पाठवण्यात आली.
राजगडावरून हा संकेत दिसताच महाराजांना कोंढाणा जिंकल्याची बातमी समजली.
आनंदाची लाट उसळली.
जिजाऊसाहेबांची इच्छा पूर्ण झाली होती.
कोंढाण्यावर पुन्हा स्वराज्याचा भगवा फडकणार होता!
महाराज तातडीने कोंढाण्यावर पोहोचले. आपल्या मावळ्यांनी अशक्य वाटणारी मोहीम यशस्वी केली होती. पण गडावर पोहोचल्यावर त्यांची नजर तानाजींना शोधू लागली.
"तानाजी कुठे आहेत?"
महाराजांनी विचारले.
पण उत्तर देण्यासाठी कुणाच्याही तोंडून शब्द फुटत नव्हता.
शेवटी महाराजांना सत्य समजले.
तानाजी मालुसरे या लढाईत धारातीर्थी पडले होते.
महाराजांच्या पायाखालची जमीनच सरकली.
ज्याच्यासोबत बालपण गेले होते... ज्याच्यावर प्रत्येक मोहिमेत विश्वास ठेवला होता... ज्याने आपल्या मुलाच्या लग्नापेक्षाही स्वराज्याला प्राधान्य दिले होते...
तोच तानाजी आज कायमचा शांत झाला होता.
विजयाचा आनंद एका क्षणात दुःखात बदलला.
महाराजांच्या डोळ्यांत अश्रू तरळले.
त्यांनी तानाजींच्या पार्थिवाकडे पाहिले आणि दुःखाने उद्गारले...
"गड आला... पण माझा सिंह गेला!"
हे शब्द केवळ एका राजाचे दुःख नव्हते. ते एका जिवाभावाच्या मित्राला गमावल्याचे दुःख होते. स्वराज्यासाठी सर्वस्व अर्पण करणाऱ्या वीराला दिलेली ती भावपूर्ण श्रद्धांजली होती.
तानाजींच्या बलिदानामुळे कोंढाणा जिंकला गेला होता. पण महाराजांनी आपला एक अनमोल सखा गमावला होता.
कोंढाण्याचा किल्ला पुढे सिंहगड म्हणून ओळखला जाऊ लागला.
आजही सिंहगडाच्या तटांवर उभे राहिल्यावर त्या पराक्रमाची आठवण होते.
त्या काळोख्या रात्रीची...
डोणागिरीच्या कठीण कड्याची...
तलवारींच्या भीषण संघर्षाची...
सूर्याजींच्या निर्धाराची...
आणि आपल्या मुलाच्या लग्नापेक्षाही स्वराज्याला मोठे मानणाऱ्या तानाजी मालुसरे यांच्या सर्वोच्च बलिदानाची!
तानाजींनी आपल्याला शिकवले की स्वराज्याची सेवा केवळ शब्दांनी होत नाही. त्यासाठी धैर्य लागते, निष्ठा लागते आणि प्रसंगी स्वतःच्या सुखाचा त्याग करण्याची तयारी लागते.
तानाजी मालुसरे हे केवळ इतिहासातील योद्धे नाहीत.
ते स्वाभिमानाचे प्रतीक आहेत.
ते निष्ठेचे प्रतीक आहेत.
आणि स्वराज्यासाठी सर्वस्व अर्पण करण्याच्या भावनेचे प्रतीक आहेत.
सिंहगड आजही उभा आहे... तानाजींच्या शौर्याची साक्ष देत... त्यांच्या बलिदानाची आठवण करून देत... आणि प्रत्येक पिढीला स्वराज्यनिष्ठेची प्रेरणा देत!
त्या नरवीराला मानाचा मुजरा...
सुभेदार तानाजी मालुसरे!
जय भवानी!
जय शिवराय!
