इ.स. १६६५.
मिर्झाराजे जयसिंग यांच्या नेतृत्वाखालील मोगल सैन्याने स्वराज्यावर प्रचंड दबाव आणला होता. पुरंदरच्या किल्ल्याला वेढा पडला होता. अनेक ठिकाणी संघर्ष सुरू होता. स्वराज्याला मोठ्या संकटाचा सामना करावा लागत होता.
अखेर शिवाजी महाराजांना मोगलांशी पुरंदरचा तह करावा लागला.
या तहामुळे स्वराज्याचे मोठे नुकसान झाले. काही किल्ले मोगलांच्या ताब्यात गेले. अनेक राजकीय प्रश्न निर्माण झाले.
पण महाराज संकटांसमोर खचणारे नव्हते.
त्यांना शत्रूची ताकद माहीत होती. त्याची राजकीय चालही समजत होती. आता तलवारीच्या बळाबरोबरच मुत्सद्देगिरीचाही वापर करणे आवश्यक होते.
याच विचारातून एक मोठा निर्णय घेण्यात आला.
शिवाजी महाराजांनी मोगल बादशहा औरंगजेबाची भेट घेण्यासाठी आग्र्याला जाण्याचे ठरवले.
हा निर्णय साधा नव्हता.
कारण औरंगजेब हा केवळ एक बादशहा नव्हता. तो स्वराज्याचा कट्टर शत्रू होता. त्याच्या दरबारात जाणे म्हणजे स्वतःहून शत्रूच्या गोटात प्रवेश करण्यासारखे होते.
तरीही महाराजांनी धाडस केले.
त्यांच्यासोबत होते त्यांचे चिरंजीव संभाजीराजे. त्यावेळी संभाजीराजे अवघ्या नऊ वर्षांचे होते. काही निवडक विश्वासू सहकारीही महाराजांसोबत होते.
महाराजांनी प्रवासाला सुरुवात केली.
प्रत्येक टप्प्यावर सावधगिरी आवश्यक होती. प्रत्येक भेटीत राजकारण दडलेले होते. पण महाराजांच्या मनात एकच विचार होता...
औरंगजेबाचे खरे मनसुबे जाणून घ्यायचे आणि स्वराज्याच्या भविष्यासाठी योग्य निर्णय घ्यायचा.
मात्र, आग्र्यात त्यांची वाट पाहत होते एक असे संकट... ज्याने संपूर्ण इतिहासाला कलाटणी दिली.
औरंगजेबाच्या दरबारातील अपमान
१२ मे १६६६.
आग्र्याच्या मोगल दरबारात मोठी लगबग सुरू होती.
औरंगजेबाच्या वाढदिवसानिमित्त दरबार सजवण्यात आला होता. दूरदूरच्या प्रदेशांतून आलेले सरदार, उमराव आणि मनसबदार आपल्या पदानुसार उभे होते.
सोन्याचे अलंकार, रेशमी वस्त्रे, मौल्यवान भेटवस्तू आणि मोगल सत्तेचा प्रचंड थाट... या सगळ्यांत बादशहाची ताकद दाखवण्याचा प्रयत्न केला जात होता.
आणि याच दरबारात प्रवेश झाला स्वराज्याच्या राजाचा.
छत्रपती शिवाजी महाराज!
महाराज शांतपणे दरबारात आले. त्यांना अपेक्षा होती की त्यांच्या राजकीय आणि लष्करी सामर्थ्याला साजेसा मान दिला जाईल.
पण घडले अगदी उलट.
औरंगजेबाने महाराजांचे योग्य स्वागत केले नाही. त्यांना अपेक्षित सन्मान मिळाला नाही. उलट, त्यांना कमी दर्जाच्या मनसबदारांच्या रांगेत उभे करण्यात आले.
ज्या शिवाजी महाराजांनी अनेकदा मोगल सैन्याला पराभवाचा धक्का दिला होता...
ज्यांच्या नावाने मोगल सरदार सावध होत होते...
त्या राजाचा अपमान करण्याचा प्रयत्न भर दरबारात केला जात होता.
महाराजांच्या मनात संतापाची लाट उसळली.
पण त्यांनी स्वतःवरील नियंत्रण सोडले नाही.
त्यांनी या अपमानामागचा हेतू ओळखला.
हा केवळ सन्मानाचा प्रश्न नव्हता. औरंगजेब महाराजांना कमी लेखून त्यांचे राजकीय महत्त्व नाकारू पाहत होता.
महाराजांचा स्वाभिमान जागा झाला.
त्यांनी आपला निषेध स्पष्ट केला. दरबारात थांबण्यास नकार दिला आणि तेथून बाहेर पडले.
दरबारातील सरदार अवाक् झाले.
बादशहाच्या दरबारातून अशा प्रकारे बाहेर पडण्याचे धाडस करणे ही साधी गोष्ट नव्हती.
औरंगजेबाच्या मनात आता संतापाने घर केले.
त्याला जाणवले की शिवाजी महाराजांना केवळ दरबारातील मान-सन्मानाच्या खेळाने झुकवता येणार नाही.
आणि मग सुरू झाली एक नवी चाल.
नजरकैदेचा सापळा
आग्र्यातील महाराजांच्या निवासस्थानाभोवती कडक पहारा बसवण्यात आला.
फौलाद खानाच्या नेतृत्वाखाली सैनिक तैनात करण्यात आले. येणाऱ्या-जाणाऱ्यांवर नजर ठेवली जाऊ लागली. प्रत्येक हालचालीची तपासणी होऊ लागली.
हळूहळू महाराजांच्या निवासस्थानाभोवती मोगल सैन्याचा विळखा घट्ट होत गेला.
बाहेर जाण्याचे मार्ग बंद झाले.
प्रत्येक दरवाज्यावर पहारेकरी.
प्रत्येक हालचालीवर लक्ष.
आणि प्रत्येक क्षणी संशय!
स्वराज्याचा सिंह आता शत्रूच्या राजधानीत अडकला होता.
महाराजांच्या मनात चिंता होती, पण घबराट नव्हती.
कारण त्यांना माहीत होते...
शत्रूने शरीराला कैद करता येईल. पण बुद्धीला नाही.
महाराजांनी परिस्थितीचा शांतपणे विचार सुरू केला.
थेट संघर्ष केला, तर स्वतःच्या जीवाला आणि सोबत असलेल्या संभाजीराजांच्या सुरक्षेला धोका होता. बाहेर मोगलांचे प्रचंड सैन्य होते. मदतीला स्वराज्याची फौज तातडीने पोहोचणे शक्य नव्हते.
म्हणून तलवार उपसण्याची वेळ नव्हती.
वेळ होती... बुद्धी वापरण्याची.
महाराजांनी आपल्या विश्वासू सहकाऱ्यांशी चर्चा केली. पहाऱ्याच्या पद्धतीचा अभ्यास केला. सैनिकांच्या सवयी लक्षात घेतल्या.
दिवस जात होते.
मोगलांना वाटत होते की शिवाजी महाराज आता पूर्णपणे त्यांच्या ताब्यात आहेत.
पण या शांततेच्या पडद्यामागे एक धाडसी योजना आकार घेत होती.
अशी योजना...
जिचा विचारसुद्धा मोगल पहारेकऱ्यांनी केला नव्हता.
मिठाईच्या पेटाऱ्यांची युक्ती
काही दिवसांनी महाराजांनी आपल्या प्रकृतीची चिंता व्यक्त करण्यास सुरुवात केली.
त्यांना आजारपण आले असल्याचे भासवण्यात आले. त्यांच्या प्रकृतीत सुधारणा व्हावी म्हणून साधू-संत, फकीर आणि गरजू लोकांना मिठाई वाटण्याची इच्छा व्यक्त करण्यात आली.
या मागणीला परवानगी मिळाली.
आणि मग सुरू झाला मिठाईच्या मोठमोठ्या पेटाऱ्यांचा प्रवास.
रोज पेटारे तयार होत.
त्यांत मिठाई भरली जाई.
आणि ते पेटारे पहाऱ्यातून बाहेर नेले जात.
सुरुवातीला सैनिक प्रत्येक पेटारा उघडून तपासत असत. मिठाई हलवून पाहत. आत काही लपवले आहे का, याची खात्री करत.
पण दिवसेंदिवस हेच सुरू राहिले.
एक पेटारा तपासला.
दुसरा तपासला.
तिसरा तपासला.
प्रत्येक वेळी मिठाईच!
हळूहळू पहारेकऱ्यांचा कंटाळा वाढू लागला. त्यांची सावधगिरी कमी होऊ लागली.
त्यांना वाटू लागले की या पेटाऱ्यांत काहीच नसते.
महाराज मात्र योग्य संधीची वाट पाहत होते.
त्यांना घाई करायची नव्हती.
कारण या योजनेतली एक छोटीशी चूकही त्यांच्या आणि संभाजीराजांच्या जीवावर बेतू शकत होती.
प्रत्येक दिवस महत्त्वाचा होता.
प्रत्येक हालचाल काळजीपूर्वक करावी लागत होती.
आणि अखेर...
तो दिवस जवळ आला.
सुटकेची ती निर्णायक रात्र
आग्र्याच्या त्या निवासस्थानात वातावरण नेहमीप्रमाणे शांत होते.
बाहेर पहारेकरी गस्त घालत होते. सैनिकांच्या नजरा प्रत्येक येणाऱ्या-जाणाऱ्या व्यक्तीवर होत्या.
पण आत...
महाराजांनी आपली योजना प्रत्यक्षात आणण्याची तयारी सुरू केली होती.
त्यांच्या मदतीला होते दोन विश्वासू सहकारी — हिरोजी फर्जंद आणि मदारी मेहतर.
या योजनेत त्यांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची होती.
महाराजांनी हिरोजींना आपले कपडे आणि दागिने दिले. हिरोजींनी महाराजांसारखा वेष धारण केला आणि पलंगावर झोपून आजारी असल्याचे नाटक सुरू केले.
मदारी मेहतर त्यांच्या जवळ थांबला.
बाहेरून पाहणाऱ्या पहारेकऱ्यांना सर्व काही नेहमीप्रमाणेच दिसत होते.
महाराज विश्रांती घेत होते.
त्यांची प्रकृती बिघडलेली होती.
आणि सेवक त्यांची काळजी घेत होते.
पण प्रत्यक्षात...
महाराज तिथे नव्हते.
शिवाजी महाराज आणि संभाजीराजे मिठाईच्या मोठ्या पेटाऱ्यांमध्ये लपून बसले होते.
क्षणभर कल्पना करा...
एका बाजूला हजारो सैनिकांचा पहारा.
दुसऱ्या बाजूला शत्रूच्या राजधानीतून सुटण्याचा जीवघेणा प्रयत्न.
आणि त्या पेटाऱ्यांच्या आत...
स्वराज्याचा राजा आणि त्याचा लहान राजपुत्र!
बाहेर पहारेकरी उभे होते.
पेटारे उचलले गेले.
हळूहळू ते निवासस्थानाच्या बाहेर नेले जाऊ लागले.
महाराजांच्या मनात किती विचार सुरू असतील!
एखाद्या सैनिकाने पेटारा उघडला तर?
एखाद्याला संशय आला तर?
पेटाऱ्यांतून आवाज आला तर?
संपूर्ण योजना एका क्षणात कोसळू शकत होती.
पण महाराजांनी धैर्य सोडले नाही.
पेटारे पहाऱ्यातून पुढे सरकत राहिले.
एक तपासणी पार झाली.
मग दुसरी.
आणि अखेर...
ते पेटारे मोगलांच्या कडक पहाऱ्याबाहेर पोहोचले!
शिवाजी महाराजांची योजना यशस्वी झाली होती.
शत्रूच्या डोळ्यांसमोरून स्वराज्याचा सिंह निसटला होता!
सुरक्षित ठिकाणी पोहोचल्यानंतर महाराज आणि संभाजीराजे पेटाऱ्यांतून बाहेर आले.
आता पुढचे आव्हान होते ते ओळख लपवण्याचे.
महाराजांनी वेषांतर केले. पुढील प्रवासात संशय येऊ नये, यासाठी आवश्यक ती खबरदारी घेतली.
आणि मग त्यांनी स्वराज्याच्या दिशेने परतीचा प्रवास सुरू केला.
मात्र, त्यांची परीक्षा अजून संपली नव्हती.
औरंगजेबाला बसलेला धक्का
दुसरीकडे, महाराजांच्या निवासस्थानात हिरोजी फर्जंद आणि मदारी मेहतर आपली भूमिका पार पाडत होते.
पहारेकऱ्यांना वाटत होते की महाराज अजूनही आजारी आहेत.
पण काही काळानंतर परिस्थिती बदलली.
महाराजांच्या निवासस्थानातील हालचाली संशयास्पद वाटू लागल्या. तपासणी झाली.
आणि मग समोर आले सत्य!
शिवाजी महाराज तिथे नव्हते.
संभाजीराजेही नव्हते.
मोगल पहारेकऱ्यांच्या डोळ्यांदेखत स्वराज्याचा राजा नजरकैदेतून निसटला होता!
ही बातमी औरंगजेबापर्यंत पोहोचली.
त्याचा संताप अनावर झाला.
ज्या महाराजांना त्याने आपल्या राजधानीत अडकवून ठेवले होते, ज्यांच्या प्रत्येक हालचालीवर नजर ठेवली जात होती, तेच महाराज त्याच्या हातातून निसटले होते.
मोगल अधिकाऱ्यांची धावपळ सुरू झाली.
रस्ते तपासले गेले.
शोधमोहीम सुरू झाली.
संशयितांची चौकशी करण्यात आली.
पण महाराजांनी घेतलेली आघाडी मोठी होती. त्यांची योजना केवळ धाडसी नव्हती, तर शत्रूच्या विचारांच्या पलीकडे जाणारी होती.
औरंगजेबाकडे प्रचंड सैन्य होते.
अफाट संपत्ती होती.
मोठमोठे सेनापती होते.
पण त्या क्षणी त्याच्याकडे एक गोष्ट नव्हती...
शिवाजी महाराजांना पकडण्याचा खात्रीशीर मार्ग!
स्वराज्याकडे परतीची वाट
आग्र्यातून बाहेर पडणे हे मोठे आव्हान होतेच.
पण त्यानंतरचा प्रवासही तितकाच धोकादायक होता.
महाराजांना मोगलांच्या नजरेपासून दूर राहायचे होते. त्यांना संभाजीराजांची सुरक्षा जपायची होती. आणि शक्य तितक्या सुरक्षितपणे स्वराज्यात परतायचे होते.
त्यासाठी वेषांतर, सावधगिरी आणि योग्य मार्गाची निवड महत्त्वाची होती.
प्रवासादरम्यान अनेक अडचणींचा सामना करावा लागला. शत्रूच्या हद्दीतून बाहेर पडताना प्रत्येक पाऊल विचारपूर्वक टाकावे लागत होते.
पण महाराजांनी धीर सोडला नाही.
शेवटी, अनेक संकटांवर मात करत महाराज स्वराज्यात परतले.
स्वराज्याच्या भूमीवर त्यांच्या पुनरागमनाने आनंदाची लाट उसळली.
महाराज सुरक्षित परतले होते!
ज्या राजाला मोगलांनी आग्र्यात अडकवून ठेवले होते, तोच राजा आपल्या बुद्धीच्या बळावर नजरकैदेतून सुटून परत आला होता.
ही केवळ एका राजाची सुटका नव्हती.
हा होता स्वराज्याच्या आत्मविश्वासाचा विजय!
इतिहासाला दिशा देणारी गरुडझेप
आग्र्याच्या नजरकैदेतून शिवाजी महाराजांची सुटका हा त्यांच्या आयुष्यातील सर्वांत थरारक प्रसंगांपैकी एक मानला जातो.
या घटनेने एक गोष्ट पुन्हा सिद्ध केली.
शत्रू कितीही बलाढ्य असला...
त्याच्याकडे कितीही सैन्य असले...
आणि परिस्थिती कितीही प्रतिकूल असली...
तरी योग्य वेळी दाखवलेले धैर्य, संयम आणि बुद्धिमत्ता अशक्य वाटणाऱ्या गोष्टी शक्य करू शकतात.
शिवाजी महाराजांनी आग्र्यात तलवारीचा आधार घेतला नाही.
त्यांनी परिस्थिती समजून घेतली.
शत्रूच्या सवयींचा अभ्यास केला.
योग्य संधीची वाट पाहिली.
आणि मग एका विलक्षण योजनेने संपूर्ण मोगल सत्तेला आश्चर्याचा धक्का दिला.
कारण शिवाजी महाराज हे केवळ रणांगणावर शत्रूला हरवणारे योद्धे नव्हते.
ते संकटाच्या काळात शांत राहणारे, प्रत्येक शक्यतेचा विचार करणारे आणि योग्य क्षणी अचूक निर्णय घेणारे दूरदृष्टीचे नेतृत्व होते.
आग्र्याच्या त्या पेटाऱ्यांतून बाहेर पडताना त्यांनी केवळ स्वतःची सुटका केली नव्हती.
त्यांनी स्वराज्याच्या भविष्यासाठी आशेचा नवा मार्ग खुला केला होता.
आणि म्हणूनच...
आग्र्यातून शिवाजी महाराजांनी घेतलेली ती गरुडझेप आजही इतिहासाच्या पानांवर तेजाने चमकते.
शत्रूच्या कैदेत अडकलेला राजा...
आपल्या बुद्धीच्या बळावर मुक्त झाला.
आणि पुन्हा एकदा स्वराज्याच्या उभारणीसाठी सज्ज झाला.
हा होता छत्रपती शिवाजी महाराजांचा अद्वितीय पराक्रम!
जय भवानी!
जय शिवराय!
