सन १६६४...
स्वराज्यावर संकटांचे ढग दाटून आले होते.
शाहिस्तेखानाने पुण्यात तब्बल तीन वर्षे तळ ठोकला होता.
गावे उद्ध्वस्त झाली होती...
शेतीची नासधूस झाली होती...
व्यापार ठप्प झाला होता...
आणि सर्वात मोठी अडचण होती...
स्वराज्याची तिजोरी जवळजवळ रिकामी झाली होती.
पण शिवाजी महाराजांसमोर एकच ध्येय होतं...
स्वराज्य वाचवायचं.
रयतेला पुन्हा उभं करायचं.
किल्ले मजबूत करायचे.
सैन्याला बळ द्यायचं.
आणि स्वराज्याचा विस्तार करायचा.
पण त्यासाठी पैसा हवा होता.
खूप मोठ्या प्रमाणावर पैसा हवा होता.
महाराजांनी परिस्थितीचा बारकाईने विचार केला.
आणि मग...
त्यांच्या मनात एक धाडसी योजना आकार घेऊ लागली.
लक्ष्य होतं...
सुरत!
सुरत... मुघलांच्या संपत्तीचं केंद्र
त्या काळात सुरत हे भारतातील सर्वात श्रीमंत आणि महत्त्वाच्या व्यापारी शहरांपैकी एक होतं.
समुद्रमार्गे देशोदेशीचे व्यापारी सुरतेत येत होते.
इंग्रज होते...
डच होते...
फ्रेंच होते...
आणि अनेक श्रीमंत व्यापाऱ्यांच्या भव्य वखारी आणि हवेल्या शहरात उभ्या होत्या.
मुघल साम्राज्याला या शहरातून प्रचंड महसूल मिळत होता.
सुरत म्हणजे...
मुघलांच्या आर्थिक सामर्थ्याचं एक मोठं केंद्र.
आणि म्हणूनच...
शिवाजी महाराजांनी सुरतेकडे पाहिलं.
पण सुरतेवर हल्ला करणे म्हणजे साधी गोष्ट नव्हती.
पुण्यापासून सुरत दूर होतं.
मध्यंतरी मुघलांची अनेक ठाणी होती.
आणि एवढ्या दूर जाऊन स्वारी करायची...
तर शत्रूला याची खबर लागू नये...
हे सर्वात महत्त्वाचं होतं.
आणि इथेच सुरू झाला...
शिवरायांच्या गनिमी काव्याचा आणखी एक अद्भुत अध्याय.
बहिर्जी नाईकांची गुप्त माहिती
महाराजांच्या गुप्तहेर यंत्रणेने सुरतेची संपूर्ण माहिती गोळा केली.
शहरात कोणत्या भागात कोण राहतो?
कोणता व्यापारी किती श्रीमंत आहे?
मुघलांचा खजिना कुठे आहे?
शहराची सुरक्षा कशी आहे?
सैनिक कुठे तैनात आहेत?
शहरात प्रवेश करण्याचे मार्ग कोणते?
या प्रत्येक प्रश्नाचं उत्तर महाराजांकडे होतं.
महाराजांच्या मनात योजना पूर्णपणे तयार झाली होती.
पण शत्रूला...
याची किंचितही कल्पना नव्हती.
फौज निघाली...
जानेवारी १६६४.
महाराजांनी आपली फौज एकत्र केली.
हजारो घोडेस्वार तयार होते.
पण ते सुरतेच्या दिशेने निघाले आहेत...
हे मुघलांना समजणार कसं?
कारण...
शिवरायांची हीच तर खासियत होती.
शत्रूला वाटत होतं...
महाराज एखाद्या जवळच्या मुघल ठाण्यावर हल्ला करतील.
पण प्रत्यक्षात...
मराठ्यांची फौज वेगाने उत्तरेकडे निघाली होती.
घोड्यांच्या टापांचा आवाज...
धुळीचे लोट...
आणि पुढे...
सुरत!
महाराजांची फौज एवढ्या वेगाने पुढे सरकत होती की...
मुघलांना परिस्थिती समजण्याआधीच मराठे सुरतेच्या वेशीवर पोहोचले.
सुरतेत हाहाकार
५ जानेवारी १६६४.
सुरतच्या आसपास अचानक मराठ्यांची फौज दिसू लागली.
आणि बातमी क्षणार्धात संपूर्ण शहरात पसरली...
"शिवाजी महाराज स्वतः फौज घेऊन सुरतेवर आले आहेत!"
शहरात एकच गोंधळ उडाला.
लोक आपली संपत्ती वाचवण्यासाठी धावू लागले.
व्यापारी घाबरले.
श्रीमंत लोकांनी आपली संपत्ती लपवायला सुरुवात केली.
पण ज्याच्यावर शहराच्या संरक्षणाची जबाबदारी होती...
तो मुघल सुभेदार इनायतखान...
त्याने काय केलं?
युद्धासाठी सैन्य घेऊन बाहेर पडण्याऐवजी...
तो स्वतः किल्ल्यात जाऊन लपला.
किल्ल्याचे दरवाजे बंद झाले.
आणि सुरत शहर...
मुघल सुभेदाराने अक्षरशः वाऱ्यावर सोडलं.
शिवरायांची सक्त ताकीद
पण आता एक गोष्ट अत्यंत महत्त्वाची होती.
महाराजांनी आपल्या सैनिकांना स्पष्ट आदेश दिले.
सामान्य रयतेला त्रास होता कामा नये.
स्त्रियांना हात लावायचा नाही.
लहान मुलांना त्रास द्यायचा नाही.
आणि कोणत्याही धार्मिक स्थळाला धक्का लावायचा नाही.
मंदिर असो...
मशीद असो...
धर्मस्थान असो...
त्यांचा सन्मान राखायचा.
महाराजांचं लक्ष्य होतं...
मुघलांची संपत्ती आणि स्वराज्याच्या विरोधात उभ्या असलेल्या श्रीमंत सत्ताधारी वर्गाची संपत्ती.
ही लूट नव्हती...
ही एक नियोजित आर्थिक मोहीम होती.
सुरतेवर मराठ्यांचा ताबा
६ जानेवारीला मराठ्यांनी शहरात प्रवेश केला.
आणि मग सुरू झाली...
संपत्तीचा शोध घेण्याची मोहीम.
मोठमोठ्या व्यापाऱ्यांच्या हवेल्या उघडल्या गेल्या.
मुघलांच्या तिजोऱ्या शोधल्या गेल्या.
सोने...
चांदी...
हिरे...
माणिक...
मोती...
रोकड...
आणि मौल्यवान वस्तू...
संपत्तीचा प्रचंड साठा मराठ्यांच्या हाती लागला.
काही व्यापाऱ्यांनी स्वतःहून संपत्ती दिली.
त्यांना अभय देण्यात आलं.
संपूर्ण कारवाईमध्ये शिस्त होती.
कारण महाराजांना फक्त संपत्ती मिळवायची नव्हती...
तर ती सुरक्षितपणे स्वराज्यात पोहोचवायची होती.
मुघलांना बातमी मिळाली...
दरम्यान...
मुघलांना सुरतेवरील या हल्ल्याची बातमी मिळाली.
औरंगजेबाच्या दरबारात खळबळ उडाली.
मदत करण्यासाठी मुघल फौज रवाना होऊ लागली.
पण शिवाजी महाराजांना ही बातमी मिळण्याआधीच...
त्यांच्या गुप्तहेरांनी परिस्थितीचा अंदाज घेतला होता.
महाराजांनी निर्णय घेतला.
आता थांबायचं नाही.
उद्दिष्ट पूर्ण झालं होतं.
संपत्ती जमा झाली होती.
आता...
शत्रूची मोठी फौज येण्याआधी सुरतेतून बाहेर पडायचं होतं.
वाऱ्याच्या वेगाने माघार
१० जानेवारी.
मराठ्यांनी सुरतेतून माघार घेतली.
पण ही माघारही तितकीच नियोजित होती...
जितकी सुरतेवरील स्वारी.
मुघल फौज पाठलाग करण्याआधीच महाराज दूर निघून गेले होते.
सुरत मागे राहिलं...
पण मुघल साम्राज्याला बसलेला धक्का...
खूप मोठा होता.
ज्या शहरातून मुघल बादशहाला प्रचंड महसूल मिळत होता...
त्याच शहरावर...
शिवाजी महाराजांनी अचानक धडक दिली होती.
आणि मुघल सत्तेला दाखवून दिलं होतं...
स्वराज्य आता केवळ डोंगर-किल्ल्यांपुरतं मर्यादित राहिलेलं नाही.
या संपत्तीचं पुढे काय झालं?
सुरतेहून मिळालेली संपत्ती महाराजांच्या वैयक्तिक सुखासाठी नव्हती.
ही संपत्ती होती...
स्वराज्याच्या भविष्यासाठी.
किल्ल्यांच्या मजबुतीसाठी...
सैन्याच्या व्यवस्थेसाठी...
रयतेच्या पुनर्वसनासाठी...
आणि स्वराज्याला अधिक सामर्थ्यवान बनवण्यासाठी.
पुढे याच स्वराज्याने समुद्राकडेही आपली नजर वळवली.
आरमार उभं राहिलं.
जलदुर्ग उभे राहिले.
सिंधुदुर्गासारखा अभेद्य किल्ला समुद्राच्या छाताडावर उभा राहिला.
स्वराज्याची ताकद दिवसेंदिवस वाढत गेली.
सुरतची स्वारी... फक्त लूट नव्हती
सुरतची पहिली स्वारी म्हणजे केवळ एका श्रीमंत शहरावर केलेला हल्ला नव्हता.
ती होती...
शिवाजी महाराजांच्या दूरदृष्टीची ओळख.
शत्रूची आर्थिक ताकद कुठे आहे...
हे ओळखण्याची बुद्धिमत्ता.
गुप्त माहिती मिळवण्याची क्षमता.
अचूक नियोजन.
वेगवान हालचाल.
आणि योग्य वेळी माघार घेण्याचं सामर्थ्य.
महाराजांनी दाखवून दिलं...
की युद्ध फक्त तलवारीने जिंकायचं नसतं.
कधी...
बुद्धीने शत्रूला हरवावं लागतं.
कधी...
वेगाने शत्रूला मागे टाकावं लागतं.
आणि कधी...
शत्रूच्या आर्थिक सामर्थ्यावरच घाव घालावा लागतो.
सुरतची स्वारी ही अशाच एका विलक्षण रणनीतीची कहाणी होती.
एक अशी मोहीम...
जिने मुघल साम्राज्याला हादरवून सोडलं...
आणि स्वराज्याच्या नवनिर्माणाला नवं बळ दिलं.
कारण शिवाजी महाराज केवळ किल्ले जिंकत नव्हते...
ते स्वराज्याचं भविष्य घडवत होते.
जय भवानी!
जय शिवराय!
