मुरारबाजींचा पुरंदरचा रणसंग्राम
स्वराज्याच्या आकाशात पुन्हा एकदा संकटाचे काळेकुट्ट ढग दाटून आले होते.
सुरतेच्या स्वारीने दिल्लीचा बादशहा औरंगजेब संतापला होता. छत्रपती शिवाजी महाराजांचा वाढता प्रभाव त्याला आता सहन होत नव्हता. स्वराज्याचा विस्तार थांबवायचा... महाराजांची ताकद मोडून काढायची... आणि मराठ्यांच्या स्वातंत्र्याची ज्योत कायमची विझवायची.
या उद्देशाने औरंगजेबाने महाराष्ट्राकडे पाठवले दोन बलाढ्य सेनापती.
एक होता अनुभवी आणि मुत्सद्दी मिर्झाराजे जयसिंग.
आणि दुसरा... क्रूर, आक्रमक आणि प्रचंड सैन्यबळावर विश्वास ठेवणारा दिलेरखान.
त्यांच्यासोबत होते हजारो सैनिक, घोडदळ, हत्ती आणि प्रचंड तोफखाना.
मोगल सैन्याने स्वराज्याच्या प्रदेशात प्रवेश केला. एकामागून एक किल्ल्यांवर दबाव वाढू लागला. गावांवर संकट ओढवू लागले. स्वराज्याभोवती शत्रूचा फास आवळला जात होता.
आणि या मोहिमेतील एक महत्त्वाचे लक्ष्य ठरले...
पुरंदरचा अभेद्य किल्ला!
सह्याद्रीच्या कडेकपाऱ्यांत उभा असलेला पुरंदर म्हणजे स्वराज्याचा एक मजबूत आधारस्तंभ होता. त्याचे महत्त्व मोगलांना चांगलेच ठाऊक होते.
पुरंदर पडला, तर स्वराज्याच्या संरक्षणाला मोठा धक्का बसणार होता.
म्हणूनच दिलेरखानाने या किल्ल्याला वेढा घालण्याची जबाबदारी स्वतःच्या हातात घेतली.
त्याला वाटत होते... प्रचंड सैन्य आणि तोफखान्याच्या जोरावर हा किल्ला काही दिवसांत जिंकता येईल.
पण त्याला माहीत नव्हते...
पुरंदरच्या रक्षणासाठी उभा होता असा एक वीर, ज्याच्या मनात स्वराज्याप्रती निष्ठा होती आणि हातात तलवारीचे सामर्थ्य.
त्या वीराचे नाव होते...
मुरारबाजी देशपांडे!
पुरंदरचा वेढा
दिलेरखानाच्या सैन्याने पुरंदरला चारही बाजूंनी वेढा घातला.
तोफांचे आवाज दऱ्याखोऱ्यांत घुमू लागले.
धडाम!
धडाम!
तोफांचे गोळे किल्ल्याच्या तटांवर आदळत होते. दगड उडत होते. धुराचे लोट हवेत पसरत होते.
गडावरचे मावळे मात्र डगमगले नाहीत.
शत्रूची संख्या अफाट होती. त्यांच्याकडे शस्त्रांची कमतरता नव्हती. पण मावळ्यांकडे होते आपल्या मातृभूमीचे रक्षण करण्याचे बळ... आणि शिवरायांवरील अढळ विश्वास.
दिलेरखानाने सर्वप्रथम पुरंदरजवळच्या वज्रगडावर जोरदार हल्ला चढवला.
वज्रगडावरच्या मावळ्यांनी शर्थीची झुंज दिली. प्रत्येक पाऊल लढूनच सोडले. पण मोगलांचा तोफखाना आणि प्रचंड सैन्यबळ यांच्यापुढे अखेर वज्रगड शत्रूच्या ताब्यात गेला.
वज्रगड हातातून गेल्यानंतर पुरंदरवरील संकट आणखी गडद झाले.
आता मोगल तोफा पुरंदरच्या दिशेने वळल्या.
किल्ल्याच्या तटांवर सतत मारा सुरू झाला. शत्रूचे सैनिक चढाईसाठी पुढे सरकत होते. गडावरील रसदही मर्यादित होत चालली होती.
प्रत्येक क्षण महत्त्वाचा होता.
किल्ल्यात कोंडून राहायचे... तर शत्रूचा मारा सहन करावा लागणार होता.
आणि बाहेर पडायचे... तर समोर हजारोंची फौज उभी होती.
अशा परिस्थितीत अनेक जण माघार घेण्याचा विचार करतील.
पण मुरारबाजी देशपांडे हे माघार घेण्यासाठी जन्माला आले नव्हते.
त्यांनी आपल्या मावळ्यांकडे पाहिले.
त्यांच्या डोळ्यांत भीती नव्हती.
होती फक्त लढण्याची जिद्द!
मुरारबाजींनी तलवार घट्ट पकडली आणि आपल्या सहकाऱ्यांना सांगितले...
"मावळ्यांनो! शत्रूची संख्या किती आहे, याचा विचार करू नका. आपण कोणासाठी लढतोय, हे लक्षात ठेवा. हा गड आपल्या महाराजांचा आहे. हे स्वराज्य आपल्या रक्ताने उभे राहिले आहे. आज आपल्याला आपल्या प्राणांची पर्वा न करता लढायचे आहे!"
मावळ्यांच्या चेहऱ्यावर निर्धार उमटला.
मुरारबाजींनी युद्धासाठी सज्ज होण्याचा आदेश दिला.
आणि काही क्षणांतच...
पुरंदरचे दरवाजे उघडले!
सातशे मावळ्यांचा प्रचंड हल्ला
किल्ल्यातून मुरारबाजी देशपांडे आपल्या निवडक मावळ्यांसह बाहेर पडले.
त्यांच्या सोबत होते सुमारे सातशे शूर मावळे.
समोर होते शत्रूचे प्रचंड सैन्य.
संख्येचा विचार केला, तर हा सामना जवळजवळ अशक्य वाटत होता.
पण मावळ्यांना विजयाची हमी नको होती.
त्यांना हवे होते स्वराज्यासाठी लढण्याचे एक कारण.
आणि ते कारण त्यांच्या हृदयात आधीपासूनच जिवंत होते.
मुरारबाजींनी तलवार उंचावली.
आणि पुढच्याच क्षणी रणांगणात एक गर्जना घुमली...
"हर हर महादेव!"
या घोषणेने पुरंदरचा आसमंत हादरून गेला.
सातशे मावळे शत्रूच्या सैन्यावर तुटून पडले.
पहिल्या धडकेतच मोगल सैन्याची रचना विस्कळीत झाली. त्यांना वाटले होते की मराठे किल्ल्यात लपून बसतील. पण हे मावळे तर मृत्यूला समोर ठेवून रणांगणात उतरले होते.
तलवारींची खणखण सुरू झाली.
घोड्यांच्या टापांचा आवाज घुमू लागला.
धूळ, धूर आणि रणगर्जनांनी संपूर्ण परिसर व्यापून गेला.
मुरारबाजींच्या हातात तलवार चमकत होती. ते एका दिशेने शत्रूला रोखत, दुसऱ्या दिशेने वाट काढत पुढे जात होते.
त्यांच्या प्रत्येक वारात विलक्षण वेग होता.
प्रत्येक पावलात धाडस होते.
आणि प्रत्येक गर्जनेत स्वराज्याप्रती निष्ठा!
मावळे संख्येने कमी होते. पण त्यांचा आवेश पाहून मोगल सैनिकही क्षणभर गोंधळून जात होते.
दिलेरखान आपल्या सैन्याच्या मागील भागातून हे युद्ध पाहत होता.
त्याला अपेक्षा होती की मोगल सैन्याच्या पहिल्याच आघातात मराठ्यांचा प्रतिकार मोडून पडेल.
पण रणांगणावर जे घडत होते, ते त्याच्या अपेक्षेपलीकडचे होते.
मुरारबाजी शत्रूची फळी भेदत पुढे सरकत होते.
त्यांना रोखण्यासाठी मोगल सैनिकांचे तुकडे पुढे येत होते.
पण त्यांचा निर्धार ढळत नव्हता.
ते पुढे जात होते...
आणखी पुढे...
थेट दिलेरखानाच्या दिशेने!
दिलेरखानाची लालच
मुरारबाजींचे शौर्य पाहून दिलेरखानही थक्क झाला.
त्याने आपल्या आयुष्यात अनेक युद्धे पाहिली होती. अनेक शूर योद्धे पाहिले होते.
पण एवढ्या कमी सैन्यासह शत्रूच्या प्रचंड फौजेवर तुटून पडणारा असा पराक्रमी योद्धा त्याने क्वचितच पाहिला होता.
मुरारबाजींना जिवंत पकडता आले, तर तो स्वतःसाठी मोठा विजय ठरणार होता.
दिलेरखानाने आपल्या सैनिकांना थांबण्याचा इशारा केला.
आणि रणांगणावर मोठ्याने आवाज दिला...
"मुरारबाजी! थांब!"
मुरारबाजींची तलवार क्षणभर थांबली.
दिलेरखान पुढे म्हणाला...
"तुझ्यासारखा शूर योद्धा मी आजवर पाहिला नाही. तुझ्या पराक्रमाने मी प्रभावित झालो आहे. तू आमच्या बाजूला ये. बादशहा तुला मोठी जहागीर देतील. मान-सन्मान मिळेल. संपत्ती मिळेल!"
क्षणभर रणांगणातील आवाजही जणू दूर गेल्यासारखा वाटला.
दिलेरखानाला वाटले, संपत्ती आणि पदाच्या लालसेपुढे हा मराठी सरदार झुकेल.
पण त्याला मुरारबाजींच्या मनाची ओळख नव्हती.
ज्याने स्वराज्याशी निष्ठेची शपथ घेतली होती, त्याला सोन्याच्या मोहाने विकत घेता येणार नव्हते.
मुरारबाजींच्या अंगावर जखमा होत्या. रक्त वाहत होते. श्वास जोरात सुरू होता.
तरीही त्यांची मान ताठ होती.
त्यांनी दिलेरखानाकडे पाहिले आणि संतापाने उत्तर दिले...
"खाना! तुझ्या जहागिरीची आम्हाला काय किंमत? आम्ही शिवाजी महाराजांची माणसं आहोत!"
त्यांचा आवाज रणांगणात घुमला.
"आमच्यासाठी स्वराज्यापेक्षा मोठं काहीच नाही! आम्ही महाराजांशी बेईमानी करणार नाही. एक तर तुला हरवून पुढे जाईन... नाहीतर याच भूमीवर स्वराज्यासाठी प्राण देईन!"
हे शब्द ऐकताच मुरारबाजींनी पुन्हा तलवार उंचावली.
दिलेरखानाच्या चेहऱ्यावरचा आत्मविश्वास क्षणभर डळमळला.
कारण त्याला समजले होते...
हा योद्धा संपत्तीने विकत घेता येणार नाही.
पदाने झुकवता येणार नाही.
आणि मृत्यूची भीती दाखवून थांबवता येणार नाही.
मुरारबाजींचा अखेरचा वार
मुरारबाजींनी पुन्हा एकदा शत्रूच्या दिशेने झेप घेतली.
त्यांच्या डोळ्यांसमोर एकच ध्येय होते...
दिलेरखानापर्यंत पोहोचायचे!
मावळेही त्यांच्या मागोमाग लढत होते.
रणांगणावर आता संघर्षाने टोक गाठले होते.
मुरारबाजी प्रत्येक अडथळा पार करत पुढे जात होते. त्यांच्या अंगावर जखमा वाढत होत्या. शरीर थकत होते.
पण मन?
मन अजूनही तितकेच खंबीर होते.
दिलेरखानाने त्यांना आपल्या दिशेने येताना पाहिले.
त्याला जाणवले की हा योद्धा आणखी काही क्षणांत त्याच्यापर्यंत पोहोचू शकतो.
आणि मग...
दिलेरखानाने धनुष्य उचलले.
त्याने बाण लावला.
क्षणभर त्याची नजर मुरारबाजींवर स्थिरावली.
आणि त्याने बाण सोडला.
बाण वेगाने पुढे झेपावला...
आणि मुरारबाजींच्या कंठात घुसला.
क्षणभर त्यांच्या पावलांचा वेग थांबला.
हातातील तलवार खाली झुकली.
रणांगणातील गर्जना जणू दूर गेल्या.
स्वराज्यासाठी प्राणांची बाजी लावणारा हा महावीर जमिनीवर कोसळला.
मुरारबाजी देशपांडे धारातीर्थी पडले होते.
पण त्यांचे बलिदान व्यर्थ गेले नव्हते.
त्यांनी आपल्या शौर्याने मोगल सैन्याला हादरवून सोडले होते. त्यांच्या मावळ्यांनीही शेवटपर्यंत लढा सुरू ठेवला.
सहकाऱ्यांना गमावण्याचे दुःख होते.
पण मुरारबाजींचा निर्धार त्यांच्या रक्तात उतरला होता.
त्यांनी आपल्या वीर सेनापतीचे पार्थिव सन्मानाने गडावर नेले.
पुरंदरच्या तटांवर उभ्या असलेल्या प्रत्येक मावळ्याच्या मनात एकच भावना होती...
आपला सरदार गेला असेल.
पण त्याने दाखवलेला मार्ग कधीच संपणार नाही.
स्वराज्याच्या इतिहासात अमर झालेला वीर
मुरारबाजी देशपांडे यांच्या बलिदानाने पुरंदरच्या लढ्याला एक अजरामर अध्याय दिला.
त्यांचे शौर्य केवळ तलवारीच्या वेगात नव्हते.
ते होते त्यांच्या निष्ठेत.
त्यांच्या स्वाभिमानात.
आणि स्वराज्यासाठी सर्वस्व अर्पण करण्याच्या तयारीत.
समोर प्रचंड सैन्य असतानाही त्यांनी माघार घेतली नाही. शत्रूने जहागिरीचे आमिष दाखवले, तरी त्यांनी आपल्या स्वामीशी बेईमानी केली नाही.
कारण मुरारबाजींसाठी स्वराज्य ही केवळ जमीन नव्हती.
ते होते स्वाभिमानाचे स्वप्न.
ते होते आपल्या लोकांच्या स्वातंत्र्याचे स्वप्न.
आणि त्या स्वप्नासाठी त्यांनी स्वतःच्या प्राणांची आहुती दिली.
पुरंदरचा संघर्ष पुढेही सुरू राहिला. स्वराज्यावर संकट कायम होते. पण मुरारबाजींच्या पराक्रमाने मराठ्यांच्या मनात नवी जिद्द निर्माण केली.
आजही पुरंदरच्या डोंगरांकडे पाहताना त्या रणगर्जना जणू कानात घुमतात...
तलवारींची खणखण...
घोड्यांच्या टापांचा आवाज...
आणि त्या सर्वांवर मात करणारी एक गर्जना...
"हर हर महादेव!"
मुरारबाजी देशपांडे यांचे नाव इतिहासात अजरामर झाले.
कारण काही वीर विजय मिळवून अमर होतात...
आणि काही वीर आपल्या बलिदानाने संपूर्ण पिढीला लढण्याची प्रेरणा देतात.
मुरारबाजी हे त्यापैकीच एक होते.
स्वराज्याच्या मातीसाठी लढलेले...
शिवरायांशी निष्ठा राखणारे...
आणि मृत्यूच्या क्षणीही स्वाभिमान न सोडणारे...
वीर मुरारबाजी देशपांडे!
जय भवानी!
जय शिवराय!
